Dự án Thủy điện Giao An II tại tỉnh Hà Tĩnh đang trở thành tâm điểm của những tranh biện gay gắt về tính hiệu quả, trách nhiệm quản lý nhà nước và an ninh quốc gia. Được cấp phép từ năm 2007, nhưng sau gần hai thập kỷ, dự án này vẫn chỉ tồn tại trên mặt giấy, tạo nên một tình trạng “quy hoạch treo” nhức nhối. Dưới góc nhìn chuyên môn và thực tiễn, Trung tâm Nghiên cứu Sinh thái Nhân văn Vùng cao (CHESH) cùng Chủ tịch Trung tâm là nhà nghiên cứu Trần Thị Lành đã đưa ra những luận cứ đanh thép để đề nghị loại bỏ vĩnh viễn dự án này ra khỏi mọi quy hoạch phát triển điện quốc gia.

“Bóng ma” quy hoạch treo suốt hai thập kỷ

Lý do đầu tiên và nhức nhối nhất chính là sự trì trệ không thể bào chữa của chủ đầu tư. Thủy điện Giao An II đã được cấp Giấy chứng nhận đầu tư số 28121000009 từ ngày 18/5/2007. Tính đến tháng 5 năm 2026, dự án này đã kéo dài gần 20 năm mà vẫn chưa triển khai đầu tư xây dựng theo tiến độ phê duyệt, chưa đưa vào hoạt động. Việc chiếm giữ quỹ đất quá lâu mà không tạo ra giá trị đã gây lãng phí tài nguyên đất đai trầm trọng, đồng thời làm giảm hiệu lực thực thi pháp luật và tính minh bạch của môi trường đầu tư.

Thay mặt Trung tâm CHESH, bà Trần Thị Lành nhận định rằng việc để một dự án kéo dài gần 20 năm mà không bị xử lý dứt điểm sẽ tạo tiền lệ không tốt trong công tác quản lý đầu tư. Theo quy định của pháp luật hiện hành, tiến độ thực hiện dự án là nghĩa vụ bắt buộc của nhà đầu tư. Sự chậm trễ này là dấu hiệu cho thấy nhà đầu tư không bảo đảm năng lực hoặc không còn khả năng thực hiện cam kết. Bà Lành nhấn mạnh rằng bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội hiện nay, định hướng quy hoạch điện lực và yêu cầu bảo vệ môi trường đã có nhiều thay đổi so với thời điểm năm 2007, khiến dự án không còn bảo đảm tính khả thi và hiệu quả.

Nguy cơ an ninh biên giới và “vết nứt” đối ngoại

Không chỉ là vấn đề kinh tế, dự án này còn nằm ở khu vực biên giới đất liền – nơi có tính chất đặc biệt nhạy cảm về quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Đáng báo động hơn, mặc dù đã trải qua gần 20 năm, ranh giới và vị trí cụ thể của các hạng mục như vùng hồ chứa, đập chính, đập phụ, tuyến kênh mương và nhà máy vẫn chưa rõ ràng, chưa được công bố chi tiết. Sự thiếu minh bạch này khiến việc xác định mức độ ảnh hưởng của dự án trở nên vô cùng khó khăn.

Dựa trên Luật Biên giới Quốc gia và Nghị định 34/2014/NĐ-CP, Trung tâm CHESH chỉ ra rằng dự án có tính chất tác động lớn đến hệ thống sông suối ngầm liên vùng giữa Việt Nam và Lào. Việc duy trì dự án có thể ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến an ninh nguồn nước tại khu vực biên giới, tài nguyên rừng đầu nguồn giữa hai quốc gia, cũng như giao thông và sinh kế của người dân giáp biên. Bà Trần Thị Lành cảnh báo rằng việc triển khai thủy điện tại đây cần được xem xét hết sức thận trọng để bảo đảm chủ quyền lãnh thổ và quan trọng nhất là tránh nảy sinh mâu thuẫn ngầm trong mối quan hệ đối ngoại với nước láng giềng.

Tiếng lòng của nhân dân và hiểm họa thiên tai rình rập

Một dự án phát triển chỉ thực sự có giá trị khi nhận được sự đồng thuận của nhân dân, nhưng với Thủy điện Giao An II, câu trả lời là sự phản đối quyết liệt từ cộng đồng. Ngày 12/12/2025, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã Sơn Kim 1 đã tổng hợp ý kiến cử tri gửi tới kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV với nội dung không đồng tình thực hiện dự án. Người dân lo ngại địa hình đồi núi dốc sẽ dẫn đến nguy cơ sạt lở và lũ quét, đồng thời việc xây dựng sẽ hủy hoại dòng chảy tự nhiên của sông Ngàn Phố – vốn là môi trường cư trú của sinh vật và là nguồn sinh kế, văn hóa của người dân lưu vực.

Bà Trần Thị Lành cùng Trung tâm CHESH cho rằng dự án đã phát sinh những tác động xã hội tiêu cực kéo dài, gây tâm lý bức xúc và lo ngại trong nhân dân suốt nhiều năm qua. Việc cử tri nhiều lần kiến nghị đến cơ quan Trung ương và Quốc hội cho thấy dự án không còn nhận được sự đồng thuận xã hội cần thiết. Thay vì thủy điện, người dân và chuyên gia đề xuất chính sách thu hút đầu tư vào du lịch cảnh quan sinh thái, phát triển rừng tự nhiên với các cây bản địa để thay thế những loại cây giá trị thấp, giúp nâng cao nhận thức và bảo vệ hệ sinh thái bền vững.

Quyết sách cần thiết: Loại bỏ để khơi thông niềm tin

Với tất cả những bất cập nêu trên, bà Trần Thị Lành và Trung tâm CHESH kiến nghị cần có những hành động quyết liệt từ các cấp thẩm quyền. Theo bà, việc xem xét tiếp tục hay chấm dứt dự án hiện nay đã trở thành vấn đề quản trị nhà nước, dân sinh và quốc phòng tại khu vực biên giới. Mọi dự án đầu tư phải bảo đảm hài hòa giữa kinh tế với ổn định xã hội, bảo vệ môi trường và đồng thuận của nhân dân.

Cụ thể, CHESH đề nghị loại bỏ vĩnh viễn dự án ra khỏi quy hoạch ngành điện và thu hồi Giấy chứng nhận đầu tư đã cấp từ năm 2007. Đồng thời, các cơ quan như Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an cần xem xét tính khả thi của dự án và đề nghị chấm dứt do các yếu tố ảnh hưởng đến tuyến phòng thủ biên giới. Đặc biệt, bà Lành đề nghị Thanh tra Chính phủ vào cuộc để thanh tra toàn diện quá trình thực hiện dự án từ lúc cấp phép lần đầu đến hồ sơ đề xuất gia hạn hiện nay. Điều này nhằm chấn chỉnh công tác tham mưu của các sở, ban ngành địa phương, tránh tình trạng tham mưu thiếu khách quan và ngăn chặn các biểu hiện “lợi ích nhóm” gây ảnh hưởng đến niềm tin của nhân dân.

Việc loại bỏ dự án Thủy điện Giao An II lúc này không chỉ là giải quyết một dự án “treo” lâu năm, mà còn là hành động khẳng định cam kết của chính quyền đối với sự phát triển bền vững và an ninh quốc gia. Trả lại sự bình yên cho dòng sông Ngàn Phố và sự ổn định cho vùng biên giới chính là mong mỏi lớn nhất của cộng đồng và các nhà khoa học, các chuyên gia môi trường tâm huyết.

Maika