Tác giả: Văn Diên

Đã đến lúc cần đổi mới việc dạy thêm, học thêm bằng một cách khác.

Nhiều năm qua, học thêm thường gắn với một cuộc đua điểm số: học để vượt qua các kỳ thi, để vào lớp 6, lớp 10, trường chuyên, lớp chọn, trường đại học. Những ngưỡng cửa nối tiếp nhau tạo ra áp lực ngày càng lớn. Học sinh học nhiều hơn, gia đình đầu tư nhiều hơn, giáo viên dạy thêm nhiều hơn, nhưng mục tiêu cuối cùng nhiều khi vẫn chỉ quy về một câu hỏi: được bao nhiêu điểm và vào được trường nào?

Học để thi là cần thiết. Đại học vẫn là một con đường quan trọng để đào tạo nhân lực trình độ cao. Tri thức hàn lâm, bằng cấp và các chuẩn mực học thuật vẫn có giá trị. Nhưng nếu phần lớn tuổi học trò chỉ xoay quanh bài vở, điểm số và kỳ thi, thì cũng cần đặt thêm một câu hỏi: sau những năm tháng ấy, người học đã có thêm năng lực gì để bước vào cuộc sống và thế giới lao động?

Nhiều học sinh phổ thông dành gần như toàn bộ thời gian cho việc học văn hóa và ôn thi, trong khi ít có cơ hội va chạm với công việc hay những tình huống thực tế. Đến khi tốt nghiệp đại học, người trẻ bước vào một thị trường lao động mà doanh nghiệp và các thành phần kinh tế ngoài khu vực công ngày càng giữ vai trò lớn. Cơ hội vào khu vực công ngày càng bị thu hẹp. Khi ấy, khoảng cách giữa có kiến thức và có khả năng làm việc có thể bộc lộ không tương xứng rất rõ.

Có bằng nhưng chưa chắc có nghề. Có kiến thức nhưng chưa chắc biết làm. Học nhiều năm nhưng đôi khi vẫn lúng túng trước những công việc rất bình thường của đời sống. Có lẽ đây là nguyên nhân cơ bản của việc thiếu nguồn lao động tay nghề cao và còn phải đọc đúng bản chất của vấn đề này là lãng phí xã hội (cả con người, thời gian và tiền của).

Góc khác từ các cơ sở dịch vụ, nhà hàng, quán cà phê đến những công việc bán thời gian, đang dễ bắt gặp những bạn trẻ còn mặc áo học sinh đang làm việc. Hình ảnh ấy không có gì đáng phê phán. Trái lại, nó cho thấy xã hội đang cần nhiều kỹ năng mà nhà trường phổ thông thì chưa thấy nhất thiết phải trang bị đầy đủ cho người học.

Vấn đề vì thế không phải là có nên học thêm hay không.

Vấn đề là học thêm để làm gì?

Vấn đề chống bệnh thành tích, chống tiêu cực trong học tập và thi cử; khắc phục dạy thêm, học thêm biến tướng đã được đặt ra qua nhiều nhiệm kỳ, nhiều đời Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nhiều chủ trương, giải pháp đã được triển khai, nhưng thực tế hiện nay cho thấy đây vẫn là một bài toán khó. Câu chuyện dễ rơi vào vòng luẩn quẩn: siết quản lý, điều chỉnh thi cử, giảm áp lực, rồi xử lý những biểu hiện tiêu cực phát sinh. Khi động lực của cuộc đua chưa thay đổi, bệnh thành tích và áp lực học thêm đã vẫn từng quay trở lại.

Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị như là ánh sáng cho đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế, khắc phục bệnh thành tích, tiêu cực, dạy thêm, học thêm biến tướng; đồng thời xây dựng nền giáo dục mở, thúc đẩy học tập suốt đời và gắn đào tạo với thực tiễn, thị trường lao động. Nghị quyết cũng mở ra cơ sở để Chính phủ và Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ động đề xuất, tổ chức việc học thật, thi thật, chất lượng thật và nhân rộng những giải pháp mới, nhằm tăng tốc nâng cao hiệu quả giáo dục nhanh hơn, thực chất hơn và bền vững hơn.

Trên tinh thần đó, thay vì chỉ tiếp tục tìm cách chống học thêm, có lẽ cần mở ra một hướng học thêm khác đúng quy luật cung cầu của thị trường lao động xã hội.

Dạy, học thêm không chỉ để mở cánh cửa điểm số và vào đại học, mà còn để mở thêm những cánh cửa nghề nghiệp, kỹ năng và cuộc sống.

Đổi nghĩa của “học thêm”.

Cần phân biệt hai loại học thêm.

Một là học thêm để củng cố, nâng cao kiến thức văn hóa, phục vụ việc học và các kỳ thi.

Hai là học thêm để phát triển năng lực thực hành: một kỹ năng, một nghề, một khả năng tự lập hoặc một năng lực có thể sử dụng trong đời sống và lao động.

Loại thứ hai lâu nay chưa được nhìn nhận như một phần tất yếu có hệ thống của giáo dục phổ thông.

Tại sao một học sinh có thể học thêm nhiều năm để giải một bài toán khó nhưng lại ít có cơ hội tiếp cận học cách làm một sản phẩm, sử dụng một công nghệ, phục vụ khách hàng hoặc tổ chức một công việc nhỏ?

Không phải tất cả học sinh đều cần học nghề để đi làm ngay. Nhưng mọi học sinh đều cần được học văn hoá phổ thông vừa đủ, vừa chuẩn bị để sống và làm việc.

Đây không chỉ là thêm một nội dung học tập, mà là thay đổi cách hiểu về mục tiêu của học thêm. Học thêm không phải chỉ là phần kéo dài của cuộc đua điểm số. Học thêm cũng có thể là một khoảng không để người học thử sức, làm quen với công việc và phát triển những năng lực mà sách vở không thể thay thế.

Cần tránh khuynh hướng nhận thức làm như thế là đã biến trường phổ thông thành trường nghề.

Điều đó không có nghĩa là biến các trường THCS, THPT thành trường dạy nghề. Cũng không nhất thiết phải xáo trộn mô hình nhà trường, lập thêm một hệ thống cồng kềnh hay đòi hỏi đầu tư lớn ngay từ đầu. Cần tận dụng những gì đang có, kết nối những nguồn lực đang phân tán và hình thành một thiết chế mềm, linh hoạt, có thể liên thông với hệ thống giáo dục nghề nghiệp.

Đây là điểm quan trọng của ý tưởng: không thay đổi toàn bộ mô hình, mà thay đổi cách sử dụng và kết nối các nguồn lực trong mô hình

 hiện có.

Chính phủ xây dựng cơ chế, chính sách và bố trí nguồn lực phù hợp. Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ động tham mưu, đề xuất Chính phủ ban hành khung chính sách; phối hợp với các bộ, ngành xây dựng chuẩn kỹ năng, tiêu chuẩn cơ sở đào tạo, tiêu chuẩn người hướng dẫn, yêu cầu an toàn, quy trình đánh giá và cơ chế liên thông.

Từ khung chung ấy, UBND cấp tỉnh căn cứ vào điều kiện kinh tế – xã hội, nhu cầu nhân lực và thế mạnh của địa phương để tổ chức thực hiện.

Mỗi trường không cần dạy tất cả các nghề, mỗi học sinh mỗi năm học vào thời gian thích hợp chọn nghề gì do mình yêu thích và có khả năng để học. Một trường có thể lựa chọn một số mô-đun phù hợp với điều kiện và nhu cầu thực tế của mình. Việc tổ chức có thể dựa trên phòng học, xưởng thực hành, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp, hợp tác xã, làng nghề và các cơ sở sản xuất sẵn có tại địa phương, thay vì trường nào cũng phải tự đầu tư đầy đủ thiết bị.

Trường ở đô thị có thể tổ chức các mô-đun về dịch vụ, nấu ăn, làm bánh, thương mại điện tử, thiết kế, truyền thông số, công nghệ thông tin hoặc sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo phù hợp với lứa tuổi và mục tiêu học tập.

Địa phương có thế mạnh nông nghiệp có thể tổ chức các mô-đun về trồng trọt, chăn nuôi, nông nghiệp thông minh, bảo quản và chế biến nông sản. Nơi có làng nghề có thể đưa nghề truyền thống vào trường. Địa phương phát triển du lịch có thể chú trọng kỹ năng dịch vụ, ngoại ngữ giao tiếp nghề nghiệp và văn hóa địa phương. Nơi có công nghiệp phát triển có thể gắn với kỹ thuật, cơ khí, điện, tự động hóa, logistics và vận hành thiết bị.

Bên cạnh đó là những kỹ năng nền tảng như ngoại ngữ, tin học, giao tiếp, tài chính cá nhân, an toàn lao động, làm việc nhóm, bán hàng và khởi nghiệp.

Không dạy theo phong trào. Không chạy theo chứng chỉ. Không biến học nghề thành một cuộc thi mới.

Mỗi địa phương phải biết mình cần nguồn nhân lực gì; mỗi nhà trường biết mình có thể làm gì; mỗi doanh nghiệp biết mình có thể tham gia ở đâu.

Áp dụng công nghệ thông tin, kỹ thuật số: Bộ Giáo dục đào tạo có thể phối hợp với truyền hình Trung ương và địa phương tổ chức dạy nghề ngắn hạn trực tuyến hoặc qua truyền hình.

Giáo dục là sự nghiệp của cả hệ thống chính trị.

Một trong những nhận thức cần thay đổi là giáo dục không phải việc của riêng ngành Giáo dục. Giáo dục là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước, của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Vì vậy, việc mở rộng không gian học tập kỹ năng hoặc nghề nghiệp sơ cấp ngắn hạn ban đầu cũng không thể chỉ giao cho nhà trường hoặc Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Nhà trường là nơi tổ chức và quản lý việc học. Cơ sở giáo dục nghề nghiệp cung cấp chương trình, giáo viên, thiết bị và chuẩn nghề. Doanh nghiệp cung cấp môi trường thực hành, công nghệ, chuyên gia và cơ hội trải nghiệm. Nghệ nhân, người lao động lành nghề có thể trở thành người hướng dẫn.

Các bộ, ngành, chính quyền địa phương, tổ chức xã hội, gia đình và cộng đồng cùng tham gia theo chức năng, điều kiện và trách nhiệm của mình.

Đó là cách cụ thể hóa mối quan hệ giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và xã hội; đồng thời phù hợp với yêu cầu gắn đào tạo với thực tiễn, thu hút chuyên gia, nghệ nhân và lao động tay nghề cao tham gia hướng dẫn kỹ năng nghề.

Cách làm này cũng giúp hạn chế thấp nhất việc đầu tư mới. Nhà nước không nhất thiết phải xây dựng thêm một hệ thống trường lớp riêng; địa phương không nhất thiết phải trang bị đồng loạt những cơ sở vật chất đắt tiền; nhà trường không phải tự mình đảm nhiệm toàn bộ chương trình. Điều cần thiết hơn là một cơ chế phối hợp rõ ràng, chuẩn chung phù hợp và trách nhiệm cụ thể.

Tuy nhiên, mở rộng học thêm kỹ năng phải đi cùng nguyên tắc công bằng. Không thể để học thêm kỹ năng trở thành một cuộc đua chi phí mới. Những mô-đun cốt lõi cần được cung cấp với cơ hội tiếp cận tương đối bình đẳng; học sinh khó khăn cần được hỗ trợ; cũng không nên bắt buộc mọi học sinh phải có nhiều chứng chỉ.

Phân cấp phân rõ trách nhiệm công việc để chính sách sống được.

Muốn thiết chế này không rơi vào tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”, cần phân cấp rõ.

Chính phủ ban hành cơ chế, chính sách, quy định trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương; bảo đảm nguồn lực và cơ chế phối hợp.

Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ động tham mưu, đề xuất chính sách; xây dựng khung chuẩn, tiêu chí, chương trình khung, cơ chế công nhận và liên thông; hướng dẫn, kiểm tra và đánh giá.

Các bộ, ngành liên quan phối hợp theo lĩnh vực phụ trách, cung cấp chuẩn chuyên môn, kết nối cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và nguồn lực xã hội.

Cấp tỉnh xây dựng bản đồ nhu cầu nhân lực, lựa chọn nhóm nghề trọng điểm, kết nối doanh nghiệp, cơ sở giáo dục nghề nghiệp với các trường.

Cấp xã phối hợp nắm nhu cầu tại địa bàn, hỗ trợ kết nối trường học với cơ sở sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp, nghệ nhân và cộng đồng.

Nhà trường chủ động lựa chọn mô-đun, tổ chức học tập, bảo đảm an toàn và chịu trách nhiệm về chất lượng.

Doanh nghiệp tham gia xây dựng nội dung, hướng dẫn thực hành, đánh giá kỹ năng và, khi có nhu cầu, tuyển dụng người học.

Có thể hình thành hồ sơ năng lực bên cạnh học bạ văn hóa.

Học bạ văn hóa trả lời: người học đạt kết quả gì trong chương trình phổ thông?

Hồ sơ kỹ năng và năng lực nghề trả lời: người học biết làm được gì?

Động lực thực hiện phải thay đổi.

Nếu học sinh được nói rằng học nghề rất cần thiết nhưng cơ chế vẫn chủ yếu quyết định bằng điểm học bạ và điểm thi, thì động lực học nghề sẽ

bị triệt tiêu.

Vì vậy, có thể nghiên cứu việc sử dụng hồ sơ năng lực và chứng chỉ kỹ năng đã được chuẩn hóa như một thành tố cộng hưởng trong tuyển sinh một số nhóm ngành phù hợp.

Không phải có chứng chỉ là đương nhiên được cộng điểm vào mọi ngành. Không để chứng chỉ trở thành một loại “điểm chạy” mới. Chứng chỉ chỉ có ý nghĩa khi phản ánh được năng lực thực hành, định hướng nghề nghiệp và sự chủ động của người học.

Cơ chế này cần được nghiên cứu kỹ, thí điểm ở phạm vi phù hợp và đánh giá về chất lượng, công bằng, khả năng so sánh giữa các địa phương trước khi mở rộng.

Nếu làm được, học nghề không làm mất cơ hội vào đại học; học nghề có thể mở thêm một con đường vào đại học và đồng thời mở thêm một con đường vào việc làm.

Khi ấy, học sinh có động lực học kỹ năng thật; nhà trường có động lực dạy nghề thật; doanh nghiệp có động lực tham gia thật.

Không phải đại học hay nghề, mà là đại học và nghề nghiệp.

Cần thay đổi quan niệm rằng không vào đại học thì coi như thất bại.

Không nên đặt đại học đối lập với nghề. Một học sinh có thể học nghề rồi học đại học. Một sinh viên đại học có thể học thêm kỹ năng nghề. Một người đi làm có thể quay lại học. Mỗi người có thể tích lũy từng mô-đun, từng chứng chỉ, từng bậc năng lực trong suốt cuộc đời.

Đó là tinh thần của một nền giáo dục mở và xã hội học tập.

Phân luồng hiện đại không nên là chia học sinh thành hai phía: một bên học giỏi vào đại học, một bên không vào đại học thì học nghề. Phân luồng hiện đại phải là mở nhiều lối đi cho một con người.

Đột phá từ nhận thức, không chỉ từ quản lý.

Suy cho cùng, dạy thêm, học thêm không chỉ là chuyện vài tiết học ngoài giờ. Đằng sau đó là câu hỏi về mục tiêu và cách thiết kế của cả hệ thống giáo dục.

Đột phá của ý tưởng này không nằm ở việc lập thêm trường, mở thêm bộ máy hay đầu tư nhiều tiền. Đột phá nằm ở chỗ thay đổi nhận thức về học thêm: từ một hoạt động chủ yếu phục vụ cuộc đua điểm số thành một không gian phát triển năng lực; từ tư duy nhà trường tự làm tất cả sang tư duy cả hệ thống chính trị và toàn xã hội cùng tham gia; từ câu hỏi học để thi sang câu hỏi học để biết, để làm và để có thêm lựa chọn.

Điều cần tránh nhất là biến một ý tưởng tốt thành phong trào chứng chỉ.

Điều cần đạt tới là năng lực thật, kỹ năng thật, việc làm thật và cơ hội học tập thật.

Nếu làm được, người học tốt nghiệp THPT sẽ không chỉ có điểm số và một tấm bằng. Họ có thể có thêm nhận thức và bước đầu có kỹ năng một nghề, một kinh nghiệm thực hành và khả năng tự lựa chọn con đường của mình.

Đó cũng là lúc giáo dục không chỉ hỏi: “Người học được bao nhiêu điểm?”, mà bắt đầu hỏi: “Người học biết gì, làm được gì và có thể đi tiếp bằng những con đường nào?”

Điểm thi có thể mở một cánh cửa. Bằng đại học có thể mở một cánh cửa. Một nghề, một kỹ năng, một năng lực thực hành cũng có thể mở một cánh cửa.

Giáo dục tốt không phải chỉ đưa mọi người đến cùng một cánh cửa. Giáo dục tốt là giúp mỗi con người có thêm những cánh cửa để bước vào tương lai.

Vì thế: dạy, học thêm để mở thêm cánh cửa; và không chỉ là một cách nghĩ mới về học thêm. Đó có thể là một cách nghĩ mới về mục tiêu giáo dục và cách huy động nguồn lực của cả hệ thống: học để biết, học để làm, học để thích ứng, học để lập nghiệp và học để tiếp tục học tập suốt đời./.