Dẫu đã đi qua gần trọn một kiếp nhân sinh, dẫu đã bốn lần đặt chân lên mảnh đất và hòa mình vào dòng chảy con người Bhutan, ấy vậy mà ở lần thứ năm[1] trở lại nơi đây vào tuổi thất thập, tôi vẫn thấy nhân cách mình còn quá nhiều khiếm khuyết.
Trong những dòng chiêm nghiệm của buổi chiều tà cuộc đời, tôi khắc ghi lại lời thệ nguyện năm xưa được đúc kết từ trường đời: ‘Học bao nhiêu cũng thiếu, dạy đời nửa chữ cũng thừa’. Vọng về trong tâm thức lúc này là lời răn thủ thỉ của Cha thuở nào: ‘Tình bao nhiêu cũng thiếu, tiền một chút cũng thừa’.
Với tôi, mỗi lần trở về với Bhutan là một lần tự soi chiếu và sám hối.”
Trần Thị Lành
[1] Chuyến trở về lần thứ năm này được thực hiện theo lời mời trân trọng của Hoàng gia Bhutan để tham dự Đại lễ Khai quang 108 Bảo tháp linh thiêng bên bờ sông Mao Chhu, đánh dấu sự khai mở tâm linh của Thành phố Chánh niệm ở miền Nam Bhutan.
Bhutan, Novem 5th, 2026.
Lời tựa
Đại khủng hoảng Nhân cách
Với cái thấy của một chặng đường gần 4 thập kỷ, lời sám hối ở tuổi thất thập muộn còn hơn không! Chuyến tới thăm Vương quốc Bhutan lần thứ năm này, chứng kiến Đại lễ khai quang 108 Bảo tháp dọc dòng sông Mao Chu miền Nam Bhutan, tôi đã cất lên để chôn chặt trong não bộ và thân tâm lời sám hối thay cho nền văn minh hiện đại rằng nhân loại đang sống bằng những khoản vay “tín chấp vũ trụ” từ một hành tinh không hẹn ngày hoàn nợ. Hãy cùng nhau NGOẢNH LẠI dò theo sợi chỉ đỏ của tâm thức loài người, đi từ những nút thắt cổ chai thời tiền sử và Vật linh giáo thời Đồ đá cũ, đến tánh “Không” tuyệt đối của Phật giáo nguyên thủy cùng quy luật nương tựa của Đạo giáo: “Nhân pháp Địa, Địa pháp Thiên, Thiên pháp Đạo, Đạo pháp Tự nhiên” để cùng nhau nhớ lại chốn ta bắt đầu.
Dưới lăng kính nghiêm ngặt của kinh tế chính trị học Marxist, với những dòng chiêm nghiệm trong buổi chiều tà, chúng ta cần tự nhắc mình tháo dỡ hệ tư duy ngạo mạn của Adam Smith vốn đã hạ thấp Mẹ Thiên nhiên thành một thứ hàng hóa vô tri đang đeo bám ta. Và chúng ta cũng cần can đảm bóc trần tàn dư bạo lực của cuộc Cách mạng Xanh giữa thế kỷ 20 cùng các làn sóng phong tỏa toàn cầu do hệ quả từ cơn nghiện săn mồi của giới tinh hoa và các tập đoàn tư bản, vốn đã chia cắt Đất (Mẹ) khỏi Lao động sáng tạo (Cha).
Ta thấy gì ở đất nước và con người Bhutan?
Vượt lên trên những phản biện thuần túy, những dòng chiêm nghiệm này tôi muốn bày tỏ tâm can tì vị trong cái giả có này một cái thấy hiện hữu rằng ‘Hệ tư duy Bhutanist’ đang vận trù như một giải pháp thực hành giúp con người quay về ở lại với chính mình. Trọng tâm của bài viết đi sâu phân tích cốt lõi của chỉ số Hạnh phúc Quốc gia (GNH) tại Bhutan – một quốc gia trỗi dậy từ sự kháng cự lại lối sống thực dụng đang dùng tham, sân, si để tước đoạt nhân cách con người, từ chủ nghĩa đế quốc xưa kia đến chủ nghĩa Tân tự do ngày nay.
Thông qua lá chắn pháp lý tối cao nhằm bảo vệ tài sản chung của tự nhiên và bảo đảm Chủ quyền Sinh kế nơi đây, ta thấy rõ: mỗi người dân là một Phật tử, mỗi Phật tử là một người con hiếu thảo của Đức Phật và Đức Phật ở trong tâm thức Hoàng Gia Bhutan từ bao thế hệ. Vương quốc Bhutan đã chứng minh rằng: từ thuở sơ khai đến hiện tại, Đạo phụng dưỡng Thiên nhiên vẫn vẹn nguyên giá trị. Sự ra đời của Thành phố Chánh niệm Gelephu buộc các đế chế tước đoạt tài nguyên phải ngoái nhìn lại trong sự tự vấn sâu sắc, để lắng nghe một lời cảnh tỉnh xuyên không gian và vượt thời gian: ‘Đừng quên chốn bắt đầu!’.
Đạo của Đất Trời và Con Người
Từ Ngai vàng Bhutan đến Hơi thở Bản làng Lhamoi Lum
Chỉ khi được sống trọn vẹn cùng những gia đình Bhutan – từ những cánh rừng nguyên sinh cho tới thủ đô Thimphu, từ tầm nhìn của Ngai vàng đến hơi thở bình dị nơi bản làng Lhamoi Lum, ta mới thấu cảm sâu sắc rằng: nhân loại cần một cuộc ‘giải phẫu’ cho căn bệnh vô cảm trước sự tha hóa của chính mình dưới gót giày của chủ nghĩa tiền tệ và sự tự do cá nhân quá đà. Cuộc giải phẫu tâm thức ấy không cần đến bác sĩ hay dao kéo; bởi lẽ, chính thực tại Bhutan đã là câu trả lời sống động nhất, khẳng định rằng con người hoàn toàn có thể lựa chọn một lối đi khác.
Người ta thường đọc về Bhutan qua các báo cáo học thuật khô khan. Nhưng chỉ khi trực tiếp đặt chân xuống sân bay Paro, men theo những cung đường đèo miền Trung – Nam để tìm về những nếp nhà Gia Giáo cổ đủ ý Đạo Tâm Phật trong rừng, nơi buôn làng xa xôi như Lhamoi Lum, ăn cùng mâm, ngủ cùng mái nhà với người bản địa, và lặng lẽ quan sát từng ánh mắt, nụ cười, từ cách ngồi lúc đứng lên trong một gia đình tứ đại đồng đường, đến các ngón tay thoi đưa theo tràng hạt chuỗi niệm châu của một cụ già, hay một thanh niên trên con đường thị trấn nhỏ, ta mới thực sự bị thu phục. Ở nơi đó, triết học không nằm trong sách vở. Đức Phật không phải trú ở Nepal. Trong mỗi con người Bhutan, Đức Phật an vị trong tim mỗi người và dõi theo ta trong từng bước đi và hơi thở. Triết học hiện hữu trong cái cúi đầu chào tĩnh tại, trong sự thong dong của những con người không bị đồng tiền rượt đuổi.
Sự bình yên kỳ lạ ấy không tự nhiên sinh ra. Nó là kết tinh của một cuộc cách mạng tư tưởng xuyên thế hệ từ ngai vàng Vương quốc Bhutan, được bảo vệ bởi một hàng rào pháp lý đầy bản lĩnh, và bén rễ sâu bền ngay trong từng tấc đất bản làng.
I. Hai thế hệ Quân vương: Hạt giống GNH (1972) và Cái cây Gelephu (2023)
Trong khi thế giới hiện đại lấy tự do cá nhân cực đoan và tích lũy tiền tệ làm thước đo văn minh, hai vị Quốc vương của Bhutan – Vua Cha Jigme Singye Wangchuck và Vua Con Jigme Khesar Namgyel Wangchuck – đã dũng cảm đi ngược dòng tham sân si để bảo vệ nhân cách con người và sự toàn vẹn của Mẹ Thiên nhiên.
- Vua Cha và cuộc cách mạng năm 1972: Ngay từ năm 1972, khi mới bước lên ngai vàng ở tuổi thanh niên, Quốc vương thứ 4 đã khai sinh ra khái niệm Tổng Hạnh phúc Quốc gia (GNH). Ngài nhìn thấu bản chất hủy diệt của tăng trưởng GDP: nếu thả lỏng lòng tham và sự tự do tiêu thụ không giới hạn, con người sẽ tàn phá tự nhiên và tự biến mình thành nô lệ của vật chất. GNH ra đời như một “Hạt giống Triết lý“, đặt sự cân bằng tâm linh, bảo tồn môi trường và văn hóa bản địa lên trên mọi con số lợi nhuận.
- Vua Con và cột mốc ngày 17/12/2023: Hơn nửa thế kỷ sau, nhân dịp Quốc khánh lần thứ 116 (ngày 17/12/2023), Quốc vương thứ 5 công bố tầm nhìn kiến tạo Thành phố Chánh niệm Gelephu. Nếu Vua Cha gieo hạt giống tư tưởng, thì Vua Con đang ươm mầm “Cái cây Hiện thực”. Ngài chứng minh rằng một quốc gia có thể bước vào kỷ nguyên hiện đại, kết nối với thế giới nhưng vẫn giữ nguyên đạo lý phụng dưỡng Đất Trời, không đánh đổi linh hồn lấy sự phồn hoa giả tạo.
II. Phí Phát triển Bền vững (SDF[1]) 100 USD: Tấm khiên bảo vệ Đạo Phật và Nhân cách
Nhiều người bên ngoài từng thắc mắc vì sao Bhutan áp đặt mức Phí Phát triển Bền vững (SDF) 100 USD cho mỗi đêm lưu trú đối với du khách quốc tế. Dưới lăng kính của kinh tế thị trường, đó bị coi là rào cản. Nhưng nhìn từ thực tiễn nơi buôn làng Bhutan, đó chính là một bộ lọc đạo đức thiên tài nhằm giữ trọn vẹn Đạo Phật và cốt cách con người.
- Định nghĩa lại “Trách nhiệm Ngắm nhìn”: Khoản phí 100 USD/ngày biến hành vi “tận hưởng” thành “trách nhiệm“. Khi đặt chân đến đất nước này, du khách phải trả phí cho đặc quyền được hít thở bầu không khí tinh khiết, được chiêm ngưỡng một nền văn hóa nguyên bản và bù đắp dấu chân sinh thái của chính mình.
- Ngăn chặn sự xâm lăng của “Tham Sân Si” vào buôn làng: Du lịch đại chúng giá rẻ luôn mang theo cơn lốc thương mại hóa, biến nụ cười hiếu khách thành dịch vụ tính tiền. Nhờ rào cản SDF, những ngôi làng tại Bhutan không bị bê tông hóa thành các khu nghỉ dưỡng vô hồn. Người dân bản địa khi đón khách vào nhà ngủ nghỉ vẫn giữ được sự chân chất, ấm áp của tình người.
- Dòng tiền nuôi dưỡng “Thiểu dục tri túc”: Toàn bộ nguồn thu từ mức phí này được đưa thẳng vào ngân khố để duy trì 100% y tế và giáo dục miễn phí cho người dân, đồng thời bảo vệ trên 70% độ che phủ rừng (giúp Bhutan trở thành quốc gia âm carbon duy nhất trên thế giới). Khi không phải lo âu về viện phí hay học phí cho con trẻ, người dân không bị ném vào cuộc đua tranh giành vật chất, tạo mảnh đất màu mỡ để Đạo Phật bén rễ sâu trong đời sống thường nhật.
III. Lhamoi Lum (Dunglagang): Bản giao hưởng sống động của Chủ quyền Sinh kế
Nếu Gelephu là tầm nhìn tương lai của nhà nước, thì Lhamoi Lum (cụm làng Dingrigang–Lhamoi-Loongm, tên cổ là Gopini) thuộc xã Dunglagang, quận Tsirang chính là hình hài hoàn mỹ nhất của 10 Định chuẩn[2] Chủ quyền Sinh kế trong đời sống thường nhật.
Trải rộng trên diện tích tự nhiên 4.602 hecta (46,02 km²) của xã Dunglagang với quy mô dân số khiêm nhường chỉ 1.546 nhân khẩu (khoảng 350–400 hộ gia đình toàn xã, riêng cụm làng Lhamoi Lum có hơn 100 hộ gia đình), vùng đất này là một “thung lũng bát úp” trù phú nằm ở vùng chuyển tiếp cận nhiệt đới dãy Himalaya. Tại ngay Lhamoi Lum không có những pháo đài (Dzong) đồ sộ – người dân chỉ cần đi chừng 7 đến 9 km về phía thị trấn thủ phủ Damphu là chạm tới Tsirang Dzong uy nghi trên sống núi. Ở Lhamoi Lum, pháo đài kiên cố nhất không xây bằng đá vôi, mà được dựng nên từ gần 78% diện tích rừng nguyên sinh che phủ và hệ thống suối nguồn tinh khiết đổ ra dòng sông lớn Punatsang Chhu (sông Sankosh).
- Nông nghiệp dưới tán rừng và “Hệ sinh thái tự nhiên” không hóa chất: Người dân Lhamoi Lum không chặt rừng để làm kinh tế. Họ trồng sa nhân tím (Cardamom) dưới tán cây cổ thụ và canh tác những vườn cam quýt, kiwi hữu cơ trên các sườn đồi bậc thang thoai thoải. Vào mùa thu hoạch, hương thơm nồng ấm của sa nhân tím quyện cùng sắc vàng của cam chín dưới làn sương sớm tạo nên một bức tranh sinh thái tuyệt mỹ. Vốn đã là tự nhiên lại được Nhà Vua và Chính phủ đưa vào quy hoạch hệ thống vĩnh viễn là một cơ thể hệ sinh thái tự nhiên kiểu mẫu với bản sắc văn hóa đồng quản trị rừng cộng đồng, mỗi cây rừng, mỗi loài chim, mỗi dòng suối đều có tên, có tuổi và có bản vị trên bàn thờ tâm thức mỗi Phật con, Phật cháu của xứ sở Quốc Phật – hiện thực hóa trọn vẹn nguyên tắc bảo vệ “tài sản chung tự nhiên” và quyền tự quyết sinh kế.
- Sự hòa hợp của đa dạng văn hóa: Không giống các vùng thuần nhất văn hóa Tây Tạng ở phía Bắc, Lhamoi Lum và xã Dunglagang là nơi chung sống hòa bình giữa cộng đồng người Ngalop (theo Phật giáo Kim Cương Thừa) và người Lhotshampa (gốc Nepal). Sự giao thoa này tạo nên những nếp nhà kiến trúc độc đáo, những thửa ruộng bậc thang mềm mại và một tinh thần cộng đồng gắn kết, nơi con người nương tựa vào nhau và nương tựa vào Đất Mẹ.
IV. Cái nhìn từ thị trấn nhỏ: Lời giải cho “Đại khủng hoảng Nhân cách”
Rời Lhamoi Lum, trở lại với khoảnh khắc bắt gặp ánh mắt bình thản của một cụ già bên đường hay dáng vẻ tự tin, điềm đạm của thanh niên Bhutan nơi thị trấn nhỏ Damphu, ta chợt nhận ra điều mà cả thế giới phương Tây đang đánh mất.
Ở các đô thị hiện đại, tự do cá nhân thường đi kèm với sự cô độc, lo âu và bản ngã phình to. Ngược lại, từ những người nông dân trồng sa nhân tím ở Lhamoi Lum cho đến thanh niên và người già trên phố, tất cả đều mang trong mình sự tự do của những người biết đủ. Họ không bị đứt gãy với cội nguồn, không bị tách rời khỏi Đất Mẹ, và không bị tha hóa bởi những nhu cầu tiêu dùng nhân tạo.
Thực tiễn tại Bhutan – từ ngai vàng của hai vị Quốc vương, chính sách SDF 100 USD cho đến hơi thở thanh bình của 100 hộ dân làng Lhamoi Lum – đã khép lại vòng tròn lập luận của NGOẢNH LẠI: Chủ nghĩa tiền tệ không phải là định mệnh bất khả kháng của nhân loại. Chỉ cần có những người dẫn đường mang trí tuệ Bát Nhã và những cộng đồng kiên định giữ vững 10 Định chuẩn của Chủ quyền Sinh kế, nhân loại hoàn toàn có thể chữa lành vết thương sinh thái và tìm lại nhân cách cao quý thuở ban đầu.
Nhân duyên 10 Định chuẩn[3] Sinh kế và 9[4] Nhịp cầu Gelephu
Nếu NGOẢNH LẠI là một cuộc hành trình xuyên suốt chiều dài lịch sử tâm thức để truy tìm căn nguyên của “Đại khủng hoảng Nhân cách“, thì điểm dừng chân cuối cùng của tác phẩm lại mở ra một chân trời thực tiễn đầy kiêu hãnh. Đó là sự hội ngộ kỳ diệu giữa hai hệ tọa độ tưởng chừng cách biệt về địa lý nhưng lại đồng nhất về bản thể: 10 Định chuẩn của Chủ quyền Sinh kế từ Lý thuyết Sinh thái Nhân văn Sinh học (BHE[5]) và quy hoạch kiến trúc 9 Nhịp cầu Chánh niệm tại Thành phố Gelephu của Vương quốc Bhutan. Cả hai không chỉ là những mô hình phát triển thay thế, mà chính là những chỉ số đo lường sự giác ngộ của Phật giáo ứng dụng, đồng thời là bản cáo trạng đanh thép xác nhận tờ “giấy báo tử” của chủ nghĩa Tư bản mà Karl Marx đã tiên tri từ thế kỷ 19. Ta thấy sự giao duyên giữa 10 Định chuẩn của Chủ quyền Sinh kế và 9 Nhịp cầu Chánh niệm Gelephu là khúc tráng ca hậu tư bản và là sự phục sinh của nhân cách làm người.
I. Sự đồng quy của hai hành trình: Khi Đạo lý nương tựa vào Thiên nhiên
Trong nhãn quan nhân học thực chứng của Lý thuyết Sinh thái Nhân văn Sinh học, 10 Định chuẩn của Chủ quyền Sinh kế là những chiếc Định đóng chặt vào nền tảng đạo đức của nhân loại, nhằm giữ cho sợi dây rốn giữa con người và Đất Mẹ không bị cỗ máy thị trường cắt đứt. Vượt qua dãy Himalaya hùng vĩ, tư tưởng ấy tìm thấy hình hài vật chất sống động tại Thành phố Chánh niệm Gelephu (Bhutan), nơi 9 nhịp cầu biểu tượng bắc qua 35 dòng sông suối – vật chất hóa 9 biến giá trị thuộc chỉ số Hạnh phúc Quốc gia (GNH).
- Phi hàng hóa hóa Mẹ Thiên nhiên: Cả hai đều từ chối hạ thấp đất đai và rừng núi thành bất động sản hay tư liệu sản xuất vô tri. Tại Gelephu, các nhịp cầu nhường không gian mặt đất cho hành lang đa dạng sinh học và ruộng bậc thang chống lũ, hiện thực hóa trọn vẹn nguyên tắc giữ gìn “tài sản chung tự nhiên” của Chủ quyền Sinh kế.
- Tính tự chủ và Tuần hoàn khép kín: 10 Định chuẩn trao trả quyền làm chủ chuỗi sinh kế về tay cộng đồng, thoát khỏi sự thao túng của các tập đoàn độc quyền. Tương tự, các nhịp cầu Gelephu tích hợp sản xuất nông nghiệp, năng lượng tái tạo và thủ công mỹ nghệ ngay trong lòng đô thị, kiến tạo một hệ sinh thái tự cung tự cấp và không phát thải carbon.
- Hợp nhất Vật chất và Tâm linh: Nếu chủ nghĩa Tư bản tách rời nhà máy khỏi đền đình miếu mạo, thì Gelephu đặt đạo tràng và đền thờ ngay trên các công trình hạ tầng kỹ thuật, minh chứng rằng mọi sinh kế bền vững đều phải khởi nguồn từ “Đạo phụng dưỡng Thiên nhiên”.
- Tri thức Bản địa làm bệ phóng Tương lai: Cả hai đều bác bỏ tư duy “xóa bỏ quá khứ để hiện đại hóa”, lấy ký ức cộng đồng, tri thức địa phương và hương ước lệ làng làm nền tảng của mọi sự bắt đầu và trở thành lá chắn bảo vệ bản sắc con người và nhân phẩm liên thế hệ.
II. Chỉ số của Giác ngộ Phật giáo
Dưới lăng kính Phật học, 10 Định chuẩn và 9 Nhịp cầu Gelephu chính là sự vận hành của trí tuệ Bát Nhã vào nghệ thuật quản trị xã hội, đánh dấu bước chuyển mình từ nền văn minh của dục vọng sang nền văn minh của sự tỉnh thức. Đây chính là tương giao giữa trí tuệ Duyên khởi và sự chuyển hóa Tham – Sân – Si.
Cả hai hành trình tư duy đều được kiến tạo trên nền tảng của Lý Duyên Khởi (Tương giao), đập tan ảo tưởng ngạo mạn của nền văn minh phương Tây vốn tự phong con người làm “chúa tể” đứng ngoài tự nhiên. Quan trọng hơn, mô hình này là liều thuốc giải độc trực diện cho Tam độc (Tham – Sân – Si) đang thống trị kinh tế học GDP, biến kinh tế học thành con đường tu tập Thiểu dục tri túc (biết đủ), đưa nhân loại quay về ở lại với chính mình.
III. ‘Giấy báo tử’ của Chủ nghĩa Tư bản qua lời tiên tri của Karl Marx
Hơn một thế kỷ rưỡi trước, trong bộ Tư bản và Bản thảo Kinh tế – Triết học 1844, Karl Marx đã giải phẫu những mâu thuẫn nội tại không thể dung hòa của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Sự xuất hiện của học thuyết Chủ quyền Sinh kế và Thành phố Chánh niệm Gelephu hôm nay chính là bằng chứng lịch sử xác nhận tính chính xác tuyệt đối trong những dự báo của Marx:
- Hàn gắn “Sự đứt gãy Trao đổi chất” (Metabolic Rift): Khâu lại vết thương lịch sử giữa con người và Đất đai, trả lại tư liệu sản xuất cho cộng đồng và phục hồi sinh khí cho Đất (Mẹ) và Thần khí cho Người lao động (Cha).
- Chấm dứt sự Tha hóa (Alienation): Lao động gắn liền với sáng tạo văn hóa, nông nghiệp nương tựa vào tự nhiên và tu tập nội tâm trở thành hoạt động tự do nhằm phục sinh và duy dưỡng nhân cách.
- Điểm tới hạn của Khủng hoảng Sinh thái: Sự ra đời của đô thị phát thải carbon âm Gelephu cùng làn sóng bảo vệ Chủ quyền Sinh kế là lời tuyên cáo rằng chủ nghĩa Tư bản và biến thể Tân tự do đã đi đến giới hạn cuối cùng.
- NGOẢNH LẠI khép lại với niềm tin vững chắc vào một trật tự kinh tế – xã hội hậu tư bản, nơi giá trị sử dụng và sự cân bằng sinh thái thay thế cho giá trị thặng dư bóc lột; nơi trí tuệ soi đường cho khoa học và công nghệ; và nơi con người cuối cùng cũng trả xong món nợ tín chấp vũ trụ, hiên ngang sải bước tiến về phía trước với tư thế của những chủ thể giác ngộ./.
[2] Sustainable Development Fees
[3] LISO Tran thi Lanh SPERI
[4] 5 Đặc tính Cốt lõi của Hệ sinh thái Diverse Đa dạng – Độc đáo – Tương tác (Tương tức) – Thích nghi – Phục hồi (Bền bỉ)
5 Quyền Căn bản của Sự sống Con người Legitimacy living in Ecosystem: 1) Quyền được sống hợp pháp trong lòng Hệ sinh thái; 2) Quyền (và bổn phận) nuôi dưỡng, phụng dưỡng Hệ sinh thái; 3) Quyền làm giàu và bảo tồn các loài bản địa tại chỗ. 4) Quyền thực hành tri thức bản địa và kinh nghiệm truyền đời; 5) Quyền đồng quản trị cảnh quan sinh thái cùng các cộng đồng lân bang. (Tran thi Lanh SPERI)
[5] 1) Sức khỏe tâm lý và an lạc tinh thần (Trung tâm Tâm linh Kim Cương Thừa); 2) Một sức khỏe hợp nhất (Trung tâm Y tế Đông – Tây y kết hợp). 3) Giáo dục (Cầu Đại học); 4) Đa dạng và sức bền văn hóa (Trung tâm Văn hóa & Chợ Dệt may truyền thống); 5) Đa dạng và sức phục hồi sinh thái (Đập Thủy điện kết hợp Đền thờ & Các nhịp cầu thân thiện với động vật hoang dã); 6) Mức sống bền vững (Nhà kính Nông nghiệp Thủy canh/Khí canh & Cầu Sân bay Quốc tế); 7) Sức sống cộng đồng (Các không gian sinh hoạt và hội tụ công cộng trên cầu); (Bổ sung cho trọn bộ 9 miền GNH); 8) Sử dụng và cân bằng thời gian (Các tuyến cầu đi bộ và giao thông xanh hòa nhập thiên nhiên).(Bổ sung cho trọn bộ 9 miền GNH); 9) Quản trị tốt (Các thiết chế dân sự tích hợp trực tiếp vào hạ tầng công cộng).
[6] Tran thi Lanh SPERI 1999/www.speri.org