“Thế giới là một tấm vải mà chúng ta dệt mỗi ngày trên khung dệt khổng lồ chứa thông tin, thảo luận, phim ảnh, sách, tin đồn và giai thoại. Ngày nay, phạm vi tiếp cận của những chiếc khung dệt khổng lồ này là rất lớn – nhờ có Internet, hầu hết mọi người đều có thể tham gia vào quá trình này một cách có trách nhiệm và vô trách nhiệm, yêu và ghét, tốt và xấu. Khi câu chuyện này thay đổi, thế giới cũng thay đổi. Theo nghĩa này, thế giới được tạo nên từ lời nói” [1]– Trong Diễn từ Nobel của mình – Người kể chuyện dịu dàng (bản gốc tiếng Ba Lan: Czuły narrator / bản dịch tiếng Anh: The Tender Narrator) – Olga Tokarczuk đã phát biểu như vậy, và đó cũng là quan niệm về Chòm sao (Konstellation) trong tư duy kiến tạo “tiểu thuyết chòm sao” của bà.
Thử nghiệm và chuyển đổi
Olga Tokarczuk sinh năm 1962 tại Sulechów, Ba Lan, chủ nhân của Giải Nobel Văn học và Giải Man Booker International (cùng trong năm 2018), được các nhà phê bình văn học nhận xét là một trong những hiện tượng đặc biệt của nền văn học đương đại thế giới.
Xuất thân là một nhà tâm lý học tốt nghiệp Đại học Warsaw, thế giới nghệ thuật của Olga Tokarczuk là sự giao thoa sâu sắc giữa tâm lý học chiều sâu trường phái Carl Jung[2], triết học hiện tượng luận và các hệ tri thức cổ xưa. Tiến trình sáng tác của Tokarczuk khởi đi từ những thử nghiệm mang tính bản lề, nơi bà dò tìm ranh giới giữa cái hữu hình và cái siêu hình, giữa duy lý phương Tây và trực giác tâm linh.
Khởi đầu bằng những rung động thơ ca thời thiếu nữ trước khi im lặng một thời gian dài để chuyển sang văn xuôi, bà chính thức ra mắt văn đàn bằng tiểu thuyết Podróż ludzi Księgi (Hành trình của những người trong sách, 1993). Được giới phê bình đánh giá như một truyện ngụ ngôn hiện đại, cuộc hành trình tìm kiếm cuốn Sách bí ẩn ở thế kỷ 17 trong tác phẩm không nhằm mục đích tái hiện lịch sử hay màu sắc bản địa, mà là một ẩn dụ về sự mê đắm đối với cái Bí ẩn – thứ luôn vượt thoát khỏi logic nhân quả thông thường.
Đến tiểu thuyết thứ hai mang tên E.E. (E.E. là viết tắt tên nhân vật chính Erna Eltzner, 1995), lấy bối cảnh Wrocław đầu thế kỷ 20 xoay quanh một cô gái có năng lực ngoại cảm, tư duy khoa học duy lý lại tiếp tục bị đặt vào thế đối thoại với vùng tối của tâm linh, bộc lộ rõ sự ảnh hưởng của các mô hình nguyên mẫu trường phái Jung lên tư duy sáng tác sơ khởi của tác giả.
Bước ngoặt định hình vị thế và giải phóng sức mạnh tưởng tượng của Tokarczuk gắn liền với hai tác phẩm cấu trúc lại căn tính văn học Ba Lan sau năm 1989. Trong đó, cuốn tiểu thuyết thứ ba Prawiek i inne czasy (Thời nguyên thuỷ và những thời điểm khác, 1996) đã kiến tạo ngôi làng mịt mùng Prawiek thành một vũ trụ thu nhỏ mang tính nguyên mẫu, nơi nén chặt mọi niềm vui và nỗi đau căn tính của nhân loại. Qua biên niên sử gia đình nhiều thế hệ trải dài từ năm 1914 để tái hiện lịch sử Ba Lan thế kỷ 20, Tokarczuk thực hiện một nỗ lực cá nhân nhằm đối diện với hình ảnh quá khứ dân tộc, đồng thời khước từ việc đại diện cho “lương tri quốc gia” kiểu truyền thống để hướng tới tính nghệ thuật tinh tế và thuần khiết.
Đến năm 1998, với tác phẩm Dom dzienny, dom nocny (Nhà ngày, nhà đêm, 1998), lối kể chuyện tuyến tính với người kể chuyện toàn tri hoàn toàn bị rũ bỏ. Đối tượng phản ánh của tác phẩm không còn là thời gian lịch sử mà là không gian vùng Silesia – một vùng đất mang đậm dấu ấn của những cuộc di cư, trục xuất và chồng lấn văn hóa, nơi chốn xuất hiện như một nhân vật chính dệt nên bức tranh sử thi phong phú từ vô số mảnh vỡ tự sự.
Chính từ sự tương chiếu giữa cái vi mô như số phận một con người, một cây nấm, một giọt rượu vang hoang dã và cái vĩ mô mang tầm vóc vũ trụ đã thúc đẩy Tokarczuk đi đến một tuyên ngôn thẩm mỹ tối thượng: khái niệm “tiểu thuyết chòm sao” và tư duy “kiến trúc chòm sao” bên trong văn bản. Nhà văn không bao giờ nhìn nhận thực tại như một khối ổn định, vĩnh cửu hay một dòng chảy một chiều, mà luôn kiến tạo tác phẩm trong sự căng thẳng giữa các mặt đối lập văn hóa: tự nhiên đối lập với văn hóa, lý trí đối lập với sự điên rồ, tổ ấm đối lập với sự tha hóa. Để dung hòa vô vàn góc nhìn mâu thuẫn đó vào một thể thống nhất, bà từ bỏ trục thời gian nhân quả để thiết lập một cấu trúc không gian đồng hiện. Trong “kiến trúc chòm sao” này, nhà văn ném các mảnh vỡ tự sự, từ truyện kể, truyền thuyết, bản đồ cổ, cho đến các tiểu luận và suy niệm triết học, vào cùng một mặt phẳng văn bản để chúng tồn tại đồng thời, độc lập nhưng tự hút và soi chiếu lẫn nhau như các thiên thể.
Xét trên căn bản, đây là một cấu trúc mang đậm tính hiện tượng luận triệt để. Khước từ việc phản ánh thực tại khách quan như một khối đóng băng có sẵn theo lối tả thực truyền thống, Tokarczuk phơi bày thế giới thông qua các hiện tượng – chính là những mảnh vỡ tự sự rời rạc. Bản chất của thực tại ở đây không nằm ở bản thân sự vật, mà chỉ được hiển lộ khi ý thức của chủ thể hướng vào, nắm bắt và tái kiến tạo.
Hệ hình chòm sao đã giải phóng kỹ thuật viết của Tokarczuk, biến văn bản thành một trường nghiệm sinh đầy năng động, xuất hiện như một thực hành triệt để về hiện tượng “vượt biên” trong Bieguni (xuất bản năm 2007, bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Văn Thái: Bieguni, những người không ngừng chuyển động, NXB Phụ nữ Việt Nam, 2020), biến các suy tưởng siêu hình thành một trò giễu nhại sắc sảo trong cuốn tiểu thuyết trinh thám độc đáo Prowadź swój pług przez kości umarłych (Kéo cày qua bộ xương chết chóc, 2009), và quan trọng nhất, nó chính là bệ phóng lý thuyết cốt lõi để bà thực hiện cuộc đại phẫu lịch sử, kiến tạo nên đại công trình sử thi bách khoa toàn thư dài 1.000 trang tiếp theo của mình: Księgi Jakubowe (Sách của Jacob, 2014).
Tiểu thuyết chòm sao – Cú lội ngược dòng với hệ hình tự sự tuyến tính
Trong bối cảnh văn học đương đại đương đầu với sự bạt mạng của thông tin và một hiện thực phân rã, cấu trúc tiểu thuyết truyền thống dựa trên hệ hình tuyến tính đang ngày càng bộc lộ những giới hạn tự thân của nó. Từ thế kỷ mười chín, tiểu thuyết vận hành như một cỗ máy cơ học chịu sự chi phối nghiêm ngặt của trục thời gian một chiều và quan hệ nhân quả: sự kiện này là tiền đề tất yếu để sinh ra sự kiện tiếp theo. Hệ hình tự sự này vốn được xây dựng trên một niềm tin vững chắc về một thế giới ổn định, có thể giải thích và bao quát được bằng logic cơ học thuần túy.
Thế nhưng, khi nhân loại bước vào kỷ nguyên số, nơi internet và sự toàn cầu hóa đập vỡ mọi đường biên giới, trải nghiệm của con người về thực tại không còn là một đường thẳng băng tĩnh tại. Thực tại hôm nay là một mạng lưới của những mảnh vỡ, những điểm đồng hiện và những nghịch lý chồng chéo.
Sự xuất hiện của Olga Tokarczuk, được đánh dấu bằng Lời tuyên dương của Viện Hàn lâm Thụy Điển về một “trí tưởng tượng mang tính bách khoa, với niềm đam mê văn hóa vượt qua các ranh giới để biểu đạt một dạng thức của sự sống”, chính là một cú lội ngược dòng vĩ đại nhằm tái định hình lại bản đồ nhận thức luận của thể loại tiểu thuyết. Bà không lựa chọn co cụm vào lối viết tự sự cái tôi giới hạn (autofiction) hay trung thành với chủ nghĩa hiện thực khô khan; trái lại, Tokarczuk chủ động thực hiện một cuộc lật đổ ngoạn mục chống lại trật tự tuyến tính bằng cách đề xuất một hệ hình mới: hệ hình kiến trúc chòm sao.
Bản chất của hình học chòm sao trong thi pháp của Tokarczuk trước hết được kiến tạo từ một tác vụ mang tính hủy diệt nhưng đầy chủ ý, đó là sự phân rã văn bản. Trong tác phẩm tiêu biểu Bieguni, cấu trúc tiểu thuyết bị đập vỡ thành hơn một trăm mảnh vụn rời rạc, từ những ghi chép suy tưởng ngắn, sơ đồ giải phẫu, bản đồ cổ, cho đến những truyện ngắn hoàn chỉnh. Sự phân rã này hoàn toàn khác biệt với trạng thái bất lực, mất phương hướng của chủ nghĩa Hậu hiện đại cực đoan. Đối với Tokarczuk, mỗi mảnh vỡ là một tọa độ, một ngôi sao cô độc đã được tính toán định vị kỹ lưỡng trên bầu trời văn bản.
Điểm mấu chốt làm nên cuộc cách mạng cấu trúc này là sự thay thế lực đẩy cốt truyện truyền thống bằng lực hấp dẫn ý niệm. Nếu ở hệ hình cũ, người đọc bị cuốn đi bởi diễn biến của hành động, thì ở kiến trúc chòm sao, các mảnh vỡ đứng cạnh nhau, hút nhau bằng từ trường của một vài ý niệm trung tâm, chẳng hạn như ý niệm về sự dịch chuyển không ngừng và khát vọng bất tử thông qua giải phẫu học. Từ đó, nguyên lý đồng hiện được thiết lập, bẻ gãy hoàn toàn dòng thời gian một chiều.
Tất nhiên, nhìn lại tiến trình lịch sử thể loại, cuộc nổi loạn chống lại trật tự thời gian một chiều không phải là đặc quyền duy nhất của nhà văn Ba Lan. Ở nửa sau thế kỷ mười chín và đặc biệt là nửa sau thế kỷ hai mươi, các cây bút thuộc trào lưu Chủ nghĩa Hiện đại muộn và Hậu hiện đại đã liên tục thực hiện những cuộc thí nghiệm phi tuyến tính đầy táo bạo. Người ta từng kinh ngạc trước cấu trúc “nhảy lò cò” thách thức mọi quy ước đọc của Julio Cortázar[3], hay những mê cung tự sự lồng ghép, phân rã của Italo Calvino[4] và Jorge Luis Borges[5].
Thế nhưng, nếu các thử nghiệm phi tuyến tính của thế kỷ hai mươi chủ yếu mang tính giải cấu trúc, một trò chơi văn bản đầy hoài nghi nhằm phơi bày sự hỗn độn, phi lý và bất lực của ngôn từ trước thực tại, thì hệ hình kiến trúc chòm sao của Tokarczuk ở thế kỷ hai mươi mốt lại là một bước tiến mang tâm thế hoàn toàn khác. Bà không đập vỡ văn bản để cổ xúy cho sự vô chính phủ về mặt ý nghĩa; trái lại, Tokarczuk phân rã để kiến tạo, dùng cấu trúc chòm sao như một nỗ lực cứu chuộc và hàn gắn.
Sự khác biệt cốt tủy nằm ở chỗ, nếu các nhà Hậu hiện đại đập vỡ đại tự sự vì mất niềm tin vào tính hợp lý của thế giới, thì Tokarczuk phân rã văn bản bởi bà tin vào một “trật tự ẩn giấu” sâu kín hơn – chính là vùng vô thức tập thể và hệ thống cổ mẫu Jungian[6]. Các vì sao rời rạc của bà không hề bay vô định vô nghĩa trong một chân không hỗn mang, mà trái lại, chúng tự định vị và hút nhau bằng một lực hấp dẫn tâm linh mãnh liệt. Sự phân rã ở đây, vì thế, không phải một tiếng thở dài bất lực, mà là một tác vụ mang tính bách khoa toàn thư nhằm gom góp, cứu chuộc lại thế giới. Bản đồ chòm sao của bà không phải là một trò chơi kỹ thuật lạnh lùng, mà là một sinh thể kết nối, nơi các mảnh vỡ tri thức bách khoa tìm thấy lực hấp dẫn tâm linh để tự định vị lại mình trong một chỉnh thể.
Phả hệ kiến trúc này của Tokarczuk không từ trên trời rơi xuống, mà có sợi dây liên kết sâu sắc với dòng chảy của các tư tưởng lớn trong lịch sử lý luận. Người ta nhìn thấy trong cấu trúc của bà tiếng vọng từ khái niệm “Chòm sao” (Konstellation) của nhà triết học Walter Benjamin[7] trong triết học lịch sử – nơi các yếu tố của quá khứ và hiện tại đột ngột va chạm và “cứu chuộc” nhau trong một khoảnh khắc ngưng đọng của thời gian biện chứng. Đó còn là sự tiếp nối và tiến hóa vượt bậc từ lối viết khảo cổ ký ức của W.G. Sebald[8], người nổi tiếng với việc trộn lẫn văn bản tản mạn với các bức ảnh tư liệu trực quan mờ ảo để lục lọi những vết thương lịch sử. Tuy nhiên, nếu Sebald dùng cấu trúc ấy để dẫn người đọc vào một không gian u uất của sự hủy diệt và lãng quên, thì Tokarczuk lại sử dụng tư liệu bách khoa để hướng tới một trật tự sống động, một sự kết nối vạn vật.
Bản thân xuất thân là một nhà tâm lý học lâm sàng theo hệ hình của Carl Jung, Tokarczuk đã mang toàn bộ lý thuyết về vô thức tập thể và các cổ mẫu vào cấu trúc tác phẩm. Cuộc đời bà, một căn tính sinh ra tại vùng biên giới đa văn hóa Silesia kết hợp với trải nghiệm của một kẻ du mục hiện đại qua các sân bay và ga tàu, đã cung cấp nguồn vật liệu xây dựng hoàn hảo cho cấu trúc này. Bà không nhìn không gian để phân chia ranh giới, mà để tìm ra những vùng giao thoa, nơi các mảnh vỡ tri thức bách khoa của nhân loại có thể nương tựa vào nhau.
Tuy nhiên, một kiến trúc dù vĩ đại đến đâu cũng sẽ chỉ là một cái khung chết nếu thiếu đi một trường năng lượng để vận hành nó. Trong thế giới của Tokarczuk, động lực cốt lõi ấy chính là một người ở “Ngôi thứ tư”[9] và bản chất triết học của “Sự dịu dàng” (Tenderness/Czułość) được bà phác thảo trong Diễn từ Nobel. Ngôi kể thứ tư này siêu vượt lên trên cái tôi ích kỷ, hạn hẹp của ngôi thứ nhất, đồng thời từ bỏ sự lạnh lùng, phán xét bề trên của ngôi thứ ba toàn tri kiểu cũ. Nó là một thực thể đứng ở vùng biên giới của không-thời gian, có khả năng nhìn thấu suốt tâm can vạn vật nhưng lại mang một trái tim đầy thấu cảm và mong manh.
Bởi lẽ, trong một cấu trúc phi tuyến tính ngập tràn các mảnh vỡ tự sự, nếu nhà văn duy trì một nhãn quan lạnh lùng hay kẻ cả, văn bản sẽ lập tức đông cứng thành một trò chơi kỹ thuật rời rạc và vô hồn. Chính “Ngôi thứ tư” vận hành bằng “Sự dịu dàng” đã đóng vai trò như một dòng năng lượng nội sinh, một chất keo tâm linh tối thượng nuôi dưỡng toàn bộ hệ thống. Nhờ có bộ lọc nhận thức luận này, sự dịu dàng nâng tầm từ một cảm xúc thông thường thành một nguyên lý thi pháp sinh thái, xóa nhòa biên giới giữa chủ thể con người và khách thể vật thể, đưa tiểu thuyết tiếp cận gần hơn với phê bình sinh thái học sâu sắc.
Sự dịu dàng chính là nghệ thuật nhân hóa tự phát, nó trao linh hồn và cá tính cho vạn vật – từ số phận một con người, một cây nấm cho đến cái ấm pha trà, biến không gian đồng hiện của chòm sao thành một sinh thể đại vũ trụ sống động, có tư duy và cùng chung nhịp đập cảm xúc. Điểm khởi nguyên cho ngôi kể dịu dàng này được Tokarczuk lý giải qua ký ức về người mẹ và bức ảnh cũ, nơi người mẹ thổ lộ nỗi nhớ đứa con ngay cả khi nó chưa được sinh ra đời. Lời nói của người mẹ chính là văn bản gốc thiêng liêng, dạy cho nhà văn khả năng thấu cảm và gọi tên cả những khoảng trống, những điều chưa tồn tại hoặc đã bị lịch sử vùi lấp, từ đó dùng sự dịu dàng làm chất keo tâm linh nhặt nhạnh các vì sao cô độc để dệt thành một dải ngân hà toàn vẹn.
Hệ hình kiến trúc chòm sao này rốt cuộc dẫn đến một sự thay đổi căn bản trên mặt bằng tiếp nhận, nơi vai trò của độc giả được giải phóng hoàn toàn. Một cuốn tiểu thuyết chòm sao của Tokarczuk bản chất là một văn bản mở, một kiến trúc chưa hoàn thiện và cố tình từ chối việc đóng gói sẵn những thông điệp đạo đức hay kết luận đóng. Tác giả chỉ thực hiện nhiệm vụ định vị các ngôi sao trên bầu trời văn bản, còn việc kéo những đường nối vô hình để tạo hình thù và ý nghĩa cho chòm sao hoàn toàn phụ thuộc vào người đọc.
Chính mỹ học của những khoảng trống – những khoảng trắng gián đoạn giữa các chương sách – là không gian tự do để độc giả tự đưa trải nghiệm cá nhân, phông nền tri thức và ký ức của riêng mình vào để cùng tác giả đồng sáng tạo. Người đọc không còn là kẻ tiêu thụ cốt truyện thụ động, mà trở thành một nhà bản đồ học thực thụ.
Cuộc phản kháng hệ hình tự sự tuyến tính của Olga Tokarczuk vì vậy không đơn thuần là một cuộc thực nghiệm hình thức mang tính tân tiến nhằm phô diễn kỹ thuật. Trong một thế kỷ XXI đầy phân mảnh, chia rẽ và bão hòa, kiến trúc chòm sao vận hành bằng ngôi kể dịu dàng chính là một phương thuốc xoa dịu, một sứ mệnh nhân văn cao cả của văn chương, nhắc nhở con người rằng chúng ta không cô độc, mà đều là những đốm sáng lấp lánh đang dự phần vào một chỉnh thể sống động, thiêng liêng của toàn bộ vũ trụ.
Lời kết
Theo các nhà nghiên cứu tiểu sử của Olga Tokarczuk, tính đến nay, tác phẩm của bà đã được chuyển ngữ sang 37 ngôn ngữ, chứng minh khả năng dung hòa kỳ diệu giữa tính đại chúng và độ sâu triết học, giữa kỹ năng viết điêu luyện và nghệ thuật tự sự bí ẩn. Tầm ảnh hưởng bền vững này một lần nữa được khẳng định mạnh mẽ khi bà được bầu làm Phó Chủ tịch Hiệp hội Văn bút Quốc tế (PEN International) và trở thành nữ nhà văn Ba Lan đầu tiên trong lịch sử nhận bằng Tiến sĩ Danh dự (Doctor honoris causa) của Đại học Sorbonne vào năm 2025 (đây cũng là văn bằng tiến sĩ danh dự thứ chín trong sự nghiệp học thuật lẫy lừng của bà).
Phong cách sáng tác “Chòm sao” (Konstellation) của Olga Tokarczuk là sự hòa quyện độc đáo giữa tri thức hàn lâm, tâm lý học chuyên sâu và tính chất huyền thoại. Viện Hàn lâm Thụy Điển vinh danh bà vì “trí tưởng tượng mang tính bách khoa, với niềm đam mê văn hóa vượt qua các ranh giới để biểu đạt một dạng thức của sự sống”. Bà là tiểu thuyết gia đã quyết định mạnh mẽ và thành công nhất trong chuyển đổi sáng tạo từ hệ hình tự sự tuyến tính sang hệ hình “tiểu thuyết chòm sao”, góp phần cùng với lối viết phi tuyến tính đang thịnh hành, tạo ra một hình thái tiểu thuyết mới của văn học thế giới.
Đà Nẵng, ngày 22 – 26 tháng 5 năm 2026
BÙI XUÂN
[1] Dẫn theo: Bùi Xuân: Các nhà văn nữ đoạt giải Nobel: Sống và viết, NXB Phụ nữ Việt Nam, 2025, tr 464.
[2] Carl Jung (1875 – 1961) tên khai sinh là Carl Gustav Jung, một bác sĩ tâm thần học, nhà tâm lý học Thuỵ Sĩ, người sáng lập trường phái tâm lý học phân tích (analytical psychology).
[3] Julio Cortázar (1914 –1984), tên khai sinh là Julio Florencio Cortázar, là nhà văn, nhà thơ, nhà tiểu luận và dịch giả nổi tiếng người Argentina.
[4] Italo Calvino (1923 – 1985) là một tiểu thuyết gia và nhà văn truyện ngắn người Ý.
[5] Jorge Luis Borges (1899 – 1986), tên đầy đủ là Jorge Francisco Isidoro Luis Borges, là một nhà văn truyện ngắn, nhà tiểu luận, nhà thơ và dịch giả người Argentina.
[6] Cổ mẫu Jungian (Jungian archetypes) là một khái niệm cốt lõi trong tâm lý học phân tích do Carl Gustav Jung đề xướng. Theo Jung, cổ mẫu là những hình mẫu, biểu tượng hoặc xu hướng bẩm sinh, phổ quát nằm sâu trong vô thức tập thể (collective unconscious) – tầng sâu nhất của tâm trí mà tất cả con người đều chia sẻ, không phụ thuộc vào văn hóa hay trải nghiệm cá nhân. Chúng giống như những “khuôn mẫu tâm lý” có sẵn từ tổ tiên, định hình cách chúng ta nhận thức, phản ứng và trải nghiệm thế giới. Cổ mẫu không phải là những hình ảnh cố định, mà là những cấu trúc tiềm năng và chỉ lộ diện thông qua các biểu tượng trong giấc mơ, huyền thoại, tôn giáo, truyện cổ tích và văn học nghệ thuật.
[7] Walter Benjamin (1892 – 1940), tên đầy đủ là Walter Bendix Schönfly Benjamin, là một nhà triết học, nhà phê bình văn hoá, nhà lý luận truyền thông và nhà tiểu luận người Đức.
[8] Wỉnied Georg Sebald (1944 – 2001), được biết với tên WG Sebald hoặc Max Seblad, một nhà văn và học giả người Đức.
[9] Trong Diễn từ Nobel 2018 của mình (đoạn thứ 6) bà viết: “ Tôi hài lòng vì văn học đã bảo tồn một cách kỳ diệu quyền của nó đối với mọi thứ kỳ lạ, ảo tưởng, khiêu khích, kỳ cục và điên rồ. Tôi mơ về những điểm nhìn cao và những góc nhìn rộng, nơi mà bối cảnh vượt xa những gì chúng ta có thể mong đợi. Tôi mơ về một ngôn ngữ có khả năng diễn đạt thứ trực giác mơ hồ nhất, tôi mơ về một phép ẩn dụ vượt qua sự khác biệt về văn hóa, và cuối cùng là một thể loại bao quát và vượt qua ranh giới, nhưng đồng thời được độc giả yêu thích.
Tôi cũng mơ về một kiểu người kể chuyện mới – một người “ngôi thứ tư”, tất nhiên, không chỉ giới hạn ở một số cấu trúc ngữ pháp mà còn có thể bao gồm cả góc nhìn của từng nhân vật và khả năng vượt ra ngoài chân trời của mỗi người trong số họ, những người có tầm nhìn ngày càng rộng hơn, và những người có thể bỏ qua thời gian. Ồ vâng, tôi nghĩ sự tồn tại của những người này là có thể.
Bạn có bao giờ tự hỏi ai là người kể chuyện tuyệt vời trong Kinh Thánh, người đã lớn tiếng thốt lên: “Ban đầu có Ngôi Lời”? Ai là người kể chuyện mô tả sự sáng thế, vào ngày đầu tiên, khi hỗn mang bị tách khỏi trật tự? Ai là người theo dõi loạt truyện về nguồn gốc của vũ trụ? Ai là người đã biết được suy nghĩ của Chúa, biết được sự nghi ngờ của Ngài, và với một bàn tay vững chắc đã đặt bút viết nên một câu phi thường: “Và Chúa nghĩ điều đó là tốt lành?” Người này là ai, người đã biết được Chúa phán xét điều gì?” (Dẫn theo: Bùi Xuân: Các nhà văn nữ đoạt giải Nobel: Sống và viết, NXB Phụ nữ Việt Nam, 2025, tr 484.
