Nồng độ  trong khí quyển đã vượt ngưỡng 420 ppm và chưa có dấu hiệu dừng lại. Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng, dù mang lại nhiều thành tựu kinh tế, đang đặt đất nước trước những thách thức môi trường vô cùng khắc nghiệt. Ô nhiễm khí thải không còn đơn thuần là câu chuyện của sinh thái, mà đã trở thành mối đe dọa trực tiếp tới an ninh phi truyền thống và sự phát triển bền vững.

Để tìm lời giải cho bài toán cân bằng giữa tăng trưởng và bảo vệ môi trường, cũng như làm rõ vai trò của Quân đội Nhân dân Việt Nam trong chiến dịch chuyển dịch xanh, chúng tôi đã có cuộc trao đổi về vấn đề này với Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng.

AN NINH KHÍ HẬU LÀ AN NINH QUỐC GIA

Phóng viên: Thưa Thượng tướng, nồng độ  khí quyển hiện đã vượt mốc 420 ppm và tiếp tục tăng nhanh, mà nguyên nhân cốt lõi đến từ quá trình phát triển công nghiệp nặng và đô thị hóa – xây dựng ồ ạt. Dưới góc nhìn an ninh quốc phòng, Thượng tướng đánh giá thế nào về nguy cơ khi ô nhiễm khí thải không chỉ dừng lại ở thảm họa môi trường, mà đã trở thành mối đe dọa an ninh phi truyền thống ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững của đất nước?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Chất thải công nghiệp, các nguồn phát thải từ quân sự và đặc biệt là tốc độ đô thị hóa quá nhanh của Việt Nam hiện nay đang tác động trực tiếp đến chất lượng không khí. Đây là vấn đề đã được giới khoa học nghiên cứu và cảnh báo nhiều. Ở Việt Nam, chúng ta cũng đã tổ chức nhiều hội thảo để tìm giải pháp giảm thiểu tác hại này.

Việt Nam cần nhìn vào bài học kinh nghiệm của các quốc gia phát triển và các nước láng giềng có tốc độ tăng trưởng nhanh như Trung Quốc hay Ấn Độ. Họ từng trải qua giai đoạn nồng độ phát thải lên mức rất cao, nhưng sau đó đã phải trả giá và từng bước tìm giải pháp khắc phục nghiêm ngặt. Nếu chúng ta không tiếp cận một cách khoa học, không rút kinh nghiệm từ những nước đi trước, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những hệ lụy phức tạp hơn nhiều.

Đô thị và công nghiệp của chúng ta đang phát triển nóng. Tuy nhiên, có một thực trạng phải thẳng thắn nhìn nhận: công nghệ của chúng ta nhìn chung chưa tiên tiến, đang trong giai đoạn quá độ chuyển đổi. Hạ tầng xây dựng, nhà máy, công xưởng nhiều nơi vẫn sử dụng công nghệ thấp. Việc tận dụng song song cả công nghệ cũ, công nghệ mới và cả những phương thức sản xuất thô sơ khiến lượng phát thải tăng cao.

Dưới góc nhìn an ninh quốc phòng, đây không còn là chuyện ô nhiễm môi trường sinh hoạt đơn thuần ở các đô thị. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, đời sống con người, làm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực và từ đó tác động trực tiếp đến an ninh quốc gia, đe dọa sự phát triển bền vững.

Do đó, chúng ta phải có ngay những biện pháp hữu hiệu. Một mặt phải thúc đẩy phát triển công nghệ mới, tiên tiến để thay thế công nghệ lạc hậu. Mặt khác, phải áp dụng các giải pháp truyền thống nhưng có giá trị lâu dài: xây dựng môi trường xanh thông qua trồng rừng, phủ xanh đất trống và tạo các bộ lọc sinh học tự nhiên để làm sạch không khí, phát triển phong điện thay thế dần các phương pháp SX điện gây ô nhiễm…

TỪ CHIẾN LƯỢC TRÊN GIẤY ĐẾN HÀNH ĐỘNG CỦA TOÀN DÂN

Phóng viên: Ngành xây dựng và sản xuất công nghiệp đang là nguồn phát thải  lớn. Theo Thượng tướng, đâu là giải pháp căn cơ để Việt Nam vừa duy trì tăng trưởng vừa kiểm soát phát thải, chuyển dịch từ quy hoạch bị động sang phát triển xanh chủ động?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Về mặt chủ trương, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành chiến lược và kế hoạch phát triển xanh từ sớm. Tuy nhiên, khâu khó nhất hiện nay chính là đưa chiến lược đó vào cuộc sống: Ai làm và làm như thế nào?

Nếu chỉ dừng lại ở văn bản mà các cơ sở, đơn vị, tổ chức không bắt tay vào thực hiện hoặc làm sai quy hoạch thì sẽ phá vỡ toàn bộ mục tiêu đề ra. Do đó, đi đôi với nhận thức là hành động thực tế. Phải cụ thể hóa chiến lược xanh vào điều kiện của từng cơ quan, địa phương.

Đặc biệt, để bộ máy vận hành đúng hướng, công tác quản lý Nhà nước phải cực kỳ nghiêm ngặt. Chúng ta phải tăng cường kiểm soát, kiểm tra, giám sát, thẩm định chặt chẽ các dự án và có chế tài xử lý nghiêm minh các vi phạm.

Phóng viên: Để chiến lược xanh thành công, bài học huy động sức mạnh toàn dân trong chiến tranh có thể được áp dụng như thế nào, thưa Thượng tướng?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Trong chiến tranh giải phóng dân tộc, chúng ta thắng lợi là nhờ dựa vào dân. Trong cuộc chiến chống thảm họa môi trường hiện nay cũng vậy, phải huy động được sức mạnh của cả hệ thống chính trị và sự tham gia tự giác của quần chúng nhân dân.

Khi người dân ý thức được tai hại của ô nhiễm môi trường và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước, họ sẽ chủ động tham gia trồng cây, phân loại rác thải và hạn chế các hành vi gây hại đến môi trường sống. Để làm được điều này, công tác truyền thông và giáo dục đóng vai trò quyết định. Thông điệp truyền thông phải làm rõ được lợi ích của môi trường xanh cũng như tác hại sát sườn của ô nhiễm đối với sức khỏe gia đình họ.

Cùng với truyền thông, yếu tố bắt buộc là phải luật hóa. Mọi chiến lược quốc gia phải được bảo đảm bằng hệ thống pháp luật chặt chẽ, có quy chế kiểm tra, giám sát rõ ràng để từng người dân và doanh nghiệp tuân thủ.

PHÁT HUY BẢN CHẤT “BỘ ĐỘI CỤ HỒ” TRONG CHIẾN DỊCH PHỦ XANH ĐẤT NƯỚC

Phóng viên: Quân đội Nhân dân Việt Nam có thể đóng góp những giải pháp thực tiễn gì để giảm nồng độ  toàn quốc, thưa Thượng tướng?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Quân đội Nhân dân Việt Nam là quân đội của dân, do dân và vì dân. Từ trong chiến tranh đến thời bình, cán bộ, chiến sĩ luôn tích cực tham gia trồng cây gây rừng, phòng chống và khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa môi trường; các đơn vị trong toàn quân luôn tham gia cùng chính quyền và nhân dân địa phương xây dựng môi trường sống xanh. Ở cấp cơ sở, anh em chiến sĩ có rất nhiều sáng kiến thực tiễn. Vấn đề là cấp quản lý phải định hướng, giáo dục và bảo đảm các điều kiện tối thiểu để các đơn vị thực hiện tốt chức năng của mình.

Các nhà máy công nghiệp quốc phòng thường nằm ở các vùng rừng núi xa đô thị. Ngoài việc từng bước đổi mới công nghệ sản xuất, các nhà máy đã chủ động phát triển trồng rừng xung quanh khu vực hoạt động để tạo không gian đệm, giảm thiểu tác động của khí thải ra môi trường.

Trong các doanh trại toàn quân hiện nay, phong trào xây dựng môi trường “Xanh – Sạch – Đẹp” được triển khai rất hiệu quả. Nhiều đơn vị phối hợp tốt với kiểm lâm và nhân dân địa phương để bảo vệ rừng phòng hộ, ngăn chặn nạn chặt phá rừng.

Đặc biệt, mô hình “Năm vườn” đang được duy trì ở khắp các đơn vị toàn quân:

• Vườn ươm cây: Cung cấp cây giống phục vụ trồng rừng và phủ xanh doanh trại.
• Vườn thuốc Đông y: Trồng các cây thuốc nam phục vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu.
• Vườn hoa: Tạo cảnh quan môi trường sống xanh, đẹp.
• Vườn sinh vật cảnh: Nơi hội tụ các loại cây cảnh, tạo không gian văn hóa thư giãn cho bộ đội.
• Vườn rau sạch: Cung cấp thực phẩm an toàn, cải thiện bữa ăn cho binh sĩ và hỗ trợ nhân dân địa phương khi cần thiết.

Mô hình này không chỉ đảm bảo đời sống tự túc cho quân đội mà còn góp phần quan trọng vào việc bảo vệ sinh thái xung quanh khu vực đóng quân.

Phóng viên: Được biết trước đây Thượng tướng từng chỉ đạo phong trào “Màu xanh Đồng Bằng”. Đến nay, phong trào này đã phát triển ra sao?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Phong trào “Màu xanh Đồng Bằng” khởi nguồn từ Sư đoàn Đồng Bằng – Sư đoàn 390 tại Bỉm Sơn, (Thanh Hóa), nay đã lan tỏa rộng rãi ra nhiều đơn vị trong toàn quốc. 600 ha rừng được trồng từ ngày đó đến nay đã phát triển lớn mạnh, rậm rạp um tùm, nhiều khu vực đã qua các chu kỳ khai thác và tiếp tục được trồng mới.

Doanh trại của Sư đoàn Đồng Bằng – Sư đoàn 390 hiện nay là một điển hình tiêu biểu của quân đội về xây dựng chính quy gắn liền với môi trường sinh thái xanh, sạch, đẹp, góp phần tích cực giữ gìn lá phổi xanh cho khu vực.

Phóng viên: Từ thực tiễn công tác đến đời sống thường nhật, Thượng tướng đã áp dụng không gian xanh tại gia đình mình như thế nào?

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Quy hoạch không gian sống xanh là thói quen tôi duy trì hơn 40 năm qua. Với diện tích đất của gia đình ở Hà Nội, tôi chỉ dành một phần nhỏ để làm nhà ở, còn lại hơn hai phần ba diện tích tập trung toàn bộ cho khuôn viên sinh vật cảnh và cây xanh.

Trong vườn, tôi sưu tầm các giống cây cảnh mang nét đặc trưng của quê hương Nam Định, cùng những giò phong lan kỷ niệm do đồng đội từ các chiến trường tặng. Ngoài ra, tôi vẫn duy trì giàn cây thuốc Đông y gia đình, các loại rau gia vị sạch và các loại cây ăn quả như cây khế… Không gian ấy tuy thu hẹp trong quy mô gia đình nhưng luôn đảm bảo sự cân bằng sinh thái, tạo môi trường sống trong lành và gần gũi với thiên nhiên.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Thượng tướng!

KBH