Một số lần tới Tp. Hồ Chí Minh, tôi ăn nhờ ở đậu nhà nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh. Lần nào cũng vậy, dù tôi đến với gói quà hoặc tay không, thì cũng được nữ sĩ dẫn lên thư phòng tầng hai, trên đó có ngăn ra một không gian thờ cha mẹ nữ sĩ, để thắp hương cho cha mẹ bà. Những lúc ấy, tôi lại chăm chú nghe bà kể về bố mình, và ngắm bức ảnh người chí sĩ có ánh mắt thông thái đang nhìn vượt qua đầu tôi về phía xa. Đó là cụ giáo Đặng Quốc Túy, một nhà nho uyên thâm, một người thầy đáng kính của bao thế hệ học trò.
Cho dù cuộc sống hiện đại được vận hành thần tốc với trí tuệ nhân tạo, thì có những giá trị văn hóa và đạo đức tưởng chừng như đã lùi xa vào quá khứ, nhưng thực chất vẫn âm thầm chảy trong huyết quản của những thế hệ nối tiếp. Đối với nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh, cội nguồn của thế giới tâm hồn, của tư tưởng và bút lực dồi dào trong suốt sự nghiệp sáng tác của bà chính là hình bóng của người cha kính yêu: cụ Đặng Quốc Túy. Cụ là một nhà giáo, một bậc thức giả uyên thâm của thế kỷ trước, và đối với các con, cụ chính là một “ngôi trường” vĩ đại nhất, nơi những bài học đầu đời được khắc cốt ghi tâm.
Bậc thức giả uyên thâm và duyên nợ với nền văn hiến dân tộc
Cụ Đặng Quốc Túy sinh năm 1912 tại mảnh đất hiếu học Nam Định – nơi từng sản sinh ra biết bao bậc hiền tài cho đất nước. Thừa hưởng tinh hoa của vùng đất văn hiến, ngay từ thuở thiếu thời, cụ đã miệt mài kinh sử, am tường chữ nghĩa phương Đông. Trong giai đoạn lịch sử giao thời, cụ từng đảm nhiệm vai trò Hiệu trưởng trường Pháp – Việt tại Nam Định. Vừa tiếp thu tư duy giáo dục hiện đại, cụ vừa giữ gìn cốt cách của một nhà nho chân chính.
Khi đất nước hòa bình, với vốn học vấn Hán học sâu sắc, cụ Đặng Quốc Túy trở thành một trong những cây đại thụ thầm lặng tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Sinh thời, cụ có mối quan hệ thân thiết, giao du học thuật với những danh sĩ, trí thức hàng đầu lúc bấy giờ như giáo sư sử học Trần Quốc Vượng hay nhà thơ Nông Quốc Chấn. Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu lý thuyết, cụ còn cống hiến trí tuệ của mình cho ngành khảo cổ học nước nhà. Những văn bia, sắc phong, những dòng chữ Nho cổ kính bám đầy bụi thời gian trên khắp các di tích lịch sử đã được cụ kiên nhẫn dịch giải, làm sống lại những giá trị văn hóa tinh thần bị vùi lấp.
Không chỉ uyên bác về mặt chữ nghĩa, cụ Đặng Quốc Túy còn sở hữu những năng lực học thuật đặc biệt của một nhà nho xưa: cụ bấm Kinh Dịch và xem tử vi rất giỏi. Khả năng thấu thị học thuật ấy không phải để mưu cầu danh lợi, mà là cách cụ chiêm nghiệm về lẽ tuần hoàn của tạo hóa, về nhân sinh thế sự, để từ đó sống một cuộc đời thong dong, tự tại và bao dung.
Những nét chữ “như tranh thủy mặc” và hồn cốt dân tộc Việt
Một trong những di sản hữu hình và vô giá mà cụ Đặng Quốc Túy để lại cho đời chính là những bức thư pháp Hán Nôm. Đối với cụ, viết chữ không đơn thuần là kỹ thuật đưa bút, mà là sự gửi gắm tâm, khí, thần của một người quân tử.
Từng có dịp đến thăm nhà nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh, khi đứng trước những bức thư pháp của cụ Đặng Quốc Túy, nhà thơ Lê Thiếu Nhơn đã không giấu nổi sự kinh ngạc và phải thốt lên:
“Chữ của cụ là tranh thủy mặc.”
Mỗi nét mác, nét phẩy, mỗi khoảng đậm nhạt của mực tài hoa như vẽ nên cả một bức tranh sơn thủy hữu tình, chứa đựng dòng chảy tư duy và sự phóng khoáng của tâm hồn.
Sức hút từ nét chữ của cụ Đặng Quốc Túy không chỉ dừng lại trong nước. Nhà thơ – nhà thư pháp nổi tiếng của Malaysia, Lưu Bảo Quân, trong một chuyến ghé thăm gia đình nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh, đã hoàn toàn bị chinh phục khi nhìn thấy những bức thư pháp của cụ treo trên tường. Ông không ngớt lời xuýt xoa thán phục, lập tức chụp ảnh, ghi chép lại với mong muốn sâu sắc được thưởng thức thêm, hoặc may mắn được sưu tập mang về Malaysia. Dưới góc nhìn của một học giả quốc tế, nhà thư pháp Lưu Bảo Quân khẳng định: những bức thư pháp ấy vượt lên trên sự thể hiện của tài năng cá nhân, để trở thành sự kết tinh trí tuệ, là cốt cách và hồn cốt của dân tộc Việt.
“Cha đi dạy học trường nhà” – Nơi định hình hệ tư tưởng
Nếu ở ngoài xã hội, cụ Đặng Quốc Túy là một học giả kính kính, một người thầy của biết bao thế hệ học trò, thì tại gia đình, cụ lại chọn một vai trò thiêng liêng và thầm lặng hơn: làm người thầy đầu tiên và vĩ đại nhất của các con. Nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh bùi ngùi nhớ lại, ở nhà, bố bà vừa là cha, vừa là thầy giáo, người luôn dành trọn sự kiên nhẫn và chăm chỉ để dạy dỗ con cái. Bản thân Đặng Nguyệt Anh cũng là một cô giáo dạy văn, và trong gia đình, bà là đời thứ 6 làm nghề sư phạm. Đến đời con bà là đời thứ 7 làm nghề giáo.
“Trường học” của cha không có tiếng trống trường, không có bục giảng xa cách, mà nó hiển hiện ngay trong mỗi bữa cơm, mỗi buổi tối quây quần bên hiên nhà. Từng chữ, từng câu cụ dạy không phải là những giáo điều khô khan, mà là những đúc kết xương máu từ trường đời, trở thành kim chỉ nam, định hình toàn bộ hệ tư tưởng và nhân sinh quan cho các con.
Trong số rất nhiều bài học quý báu ấy, nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh luôn khắc sâu vào tâm khảm câu nói của cha:
“Thần môn như thị / Thần tâm như thủy”
Dịch nghĩa của câu nói ấy thật mộc mạc nhưng chứa đựng triết lý sống sâu sắc: Cửa nhà mình lúc nào cũng phải có người vào ra như cái chợ; lòng mình lúc nào cũng phải trong sạch, phẳng lặng như nước.
Qua lời dạy này, cụ Đặng Quốc Túy muốn hướng các con đến một lối sống rộng mở, hiếu khách, biết sẻ chia và hòa mình với nhân gian. Nhà có ấm, có nhân hậu thì người xe mới lui tới tấp nập. Thế nhưng, giữa cái náo nhiệt, ồn ã của cuộc đời (“như thị”), giữ được cái tâm bên trong luôn tĩnh lặng, trong sạch và phẳng lặng như mặt nước hồ thu (“như thủy”) mới là đỉnh cao của sự tu dưỡng.
Bên cạnh đó, cụ còn dạy các con một triết lý về sự giàu nghèo và nhân quả ở đời vô cùng thấm thía:
“Ngày nào cũng đãi khách thì không nghèo/Đêm nào cũng ăn trộm thì không giàu.”
Một câu nói dân dã nhưng lấp lánh tư duy của Kinh Dịch và Phật giáo. Sự “đãi khách” chính là biểu hiện của lòng hào sảng, cái tâm thiện lành, biết cho đi. Người biết cho đi, biết tạo phúc thì quý nhân tự khắc đến, phúc lộc tự khắc tràn đầy, không bao giờ rơi vào cảnh bần cùng. Ngược lại, kẻ chuyên đi “ăn trộm” – đại diện cho lòng tham lam, ích kỷ, muốn chiếm đoạt của người khác làm của mình – thì dù có vơ vét bao nhiêu trong bóng tối đi chăng nữa, tâm hồn vẫn luôn nghèo nàn, rách nát và rốt cuộc cũng sẽ tiêu tán gia sản.
Hành trang bất tận của một đời thơ
Chính những lời răn dạy, những nét chữ, và trên hết là tấm gương sống thanh bạch, cao khiết của người cha ngay tại ngôi nhà thân thương từ tấm bé đã trở thành nguồn dinh dưỡng tinh thần vô giá nuôi dưỡng tâm hồn Đặng Nguyệt Anh. Đó là hành trang giúp bà vững vàng bước qua những thăng trầm của cuộc đời, là nguồn cảm hứng nghệ thuật không bao giờ vơi cạn.
Không chỉ vậy, mẹ của nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh là cụ Phạm Thị Hồng, một phụ nữ rất đẹp, sinh ở Nam Định năm 1910, tuy chỉ ở nhà nội trợ, sống đơn giản, nhưng lại thuộc nhiều thơ, ca dao, đặc biệt là truyện Kiều và Chinh Phụ ngâm. Cụ thường ru con, cháu bằng những câu thơ, ca dao, chính vậy mà nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh thuộc lòng nhiều câu ca dao tuyệt hay, thậm chí có những câu ca dao trong tuyển tập “Tục ngữ, ca dao Việt Nam” cũng không tìm thấy, như câu:
“Chàng đi chinh chiến hiên ngang
Vì dân vì nước, vì chàng vì em…”
Nhìn vào gia tài văn chương của nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh, người ta luôn thấy thấp thoáng một chiều sâu văn hóa truyền thống, một thái độ sống an nhiên nhưng đầy trách nhiệm, và một tình yêu thương con người tha thiết. Tất cả những điều đó, suy cho cùng, chính là sự tiếp nối dòng chảy tư tưởng từ người cha – cụ Đặng Quốc Túy, và mẹ – cụ Phạm Thị Hồng. Dù nay đã gần 80 tuổi, nhưng nữ sĩ Đặng Nguyệt Anh vẫn liên tục đi thực tế cả hai miền Nam – Bắc, đến với cả bộ đội nơi biên thùy, và dùng chính nhà mình tại Tp. HCM làm điểm hội tụ của văn sĩ Nam Định… Sách thơ của bà vẫn được xuất bản trên toàn cầu bằng nhiều ngôn ngữ như Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Hàn quốc…
Cụ Đặng Quốc Túy và cụ Phạm Thị Hồng đã đi vào cõi vĩnh hằng, nhưng “ngôi trường nhà” mà hai cụ dựng lên, những bài học chữ Nho, những triết lý nhân sinh và những bức thư pháp như tranh thủy mạc ấy vẫn luôn sống mãi. Chúng đã và đang tiếp tục tỏa sáng qua những trang thơ của con gái cụ, chứng minh một điều rằng: giáo dục gia đình, giáo dục từ người cha chính là gốc rễ bền vững nhất để hình thành nên những nhân cách lớn cho cuộc đời.
Kiều Bích Hậu
