Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, phát triển đất nước dựa trên nền tảng khoa học và công nghệ (KH&CN) đã trở thành một định hướng mang tính chiến lược quy luật. Tuy nhiên, bài toán đặt ra cho các quốc gia đang phát triển không phải là chạy đua vũ trang công nghệ trên mọi mặt trận, mà là tư duy lựa chọn và tối ưu hóa nguồn lực. Đối với Việt Nam, việc xác định rõ những công nghệ trọng điểm, phù hợp với dư địa tài nguyên và đặc tính con người chính là chìa khóa để tạo ra lợi thế cạnh tranh cốt lõi.
Bối cảnh và tư duy lựa chọn công nghệ
Phát triển đất nước bằng khoa học công nghệ là điều bây giờ ai cũng cho là điều “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”. Tuy nhiên, có một thực tế khách quan: chỉ những nước giàu mới đủ tiềm lực tài chính để ganh đua phát triển tất cả các loại công nghệ. Phần lớn các quốc gia còn lại đều đối mặt với giới hạn về tài lực, do đó phải biết ưu tiên những công nghệ thực sự cần thiết và phù hợp với điều kiện tài nguyên, con người của mình. Hiển nhiên, một nước tương đối nghèo như nước ta không thể dốc sức vào mọi công nghệ hiện đang diễn ra trên thế giới.
Ở thời điểm hiện tại, các công nghệ chủ chốt được nhắc đến nhiều nhất bao gồm: Công nghệ thông tin (CNTT), công nghệ sinh học (CNSH), công nghệ vật liệu, công nghệ năng lượng, công nghệ môi trường, công nghệ điện tử và công nghệ vũ trụ. Trong cấu trúc hệ thống đó:
- CNTT đóng vai trò quan trọng như một công cụ phục vụ trực tiếp cho việc phát triển các công nghệ còn lại.
- Công nghệ vật liệu có thể coi là yếu tố quyết định đến các ngành công nghệ khác như Năng lượng và Điện tử.
- Nếu xét về mức độ cấp bách trên phạm vi toàn cầu, công nghệ năng lượng chắc chắn giữ vị trí số một.
Ba mũi nhọn chiến lược cho Việt Nam
Câu hỏi: “Các công nghệ nào nên được chọn để phát triển ở nước ta?” là vấn đề được toàn xã hội quan tâm. Dựa trên vai trò của các công nghệ nêu trên, đồng thời đối chiếu với điều kiện thiên nhiên và đặc điểm con người Việt Nam trong giai đoạn này, tôi cho rằng chúng ta nên tập trung ưu tiên cho ba lĩnh vực sau:
1. Công nghệ thông tin (CNTT)
Chúng ta cần ưu tiên CNTT trước hết vì vai trò công cụ đa dạng của nó đối với mọi ngành nghề. Thêm vào đó, thế hệ trẻ nước ta có đặc tính rất nhạy bén và yêu thích cái mới. Đây là ngành công nghệ đòi hỏi hàm lượng chất xám cao hơn cả, hoàn toàn không phụ thuộc quá nhiều vào cơ sở vật chất ban đầu như các ngành công nghệ nặng khác. Đồng thời, CNTT cũng là một ngành công nghệ sạch và tiêu tốn ít năng lượng.
2. Công nghệ sinh học (CNSH)
Cộng đồng khoa học thế giới đều nhất trí rằng CNSH chính là công nghệ số một của thế kỷ 21. Xét về nội lực, nước ta vốn là một nước nông – ngư nghiệp bao đời nay, được thiên nhiên ban tặng nhiều điều kiện lý tưởng để phát triển hai lĩnh vực này. Thực tế cho thấy, dù ở bất cứ đâu, dù xã hội có văn minh đến thế nào thì nhu cầu về thực phẩm luôn là ưu tiên số một.
Khi nói đến CNSH tại Việt Nam, chúng ta không chỉ giới hạn ở việc tạo ra những giống cây trồng mới, mà phải hiểu rộng ra rằng sản phẩm từ chúng không chỉ đơn thuần là lương thực, thực phẩm mà còn là dược phẩm kết hợp. Bên cạnh đó, xu hướng sản xuất các loại thịt làm từ thực vật cũng là một khía cạnh cần được quan tâm đặc biệt. Tương tự như CNTT, CNSH là công nghệ sạch và ít tiêu hao năng lượng.
3. Cách mạng về Du lịch
Một lĩnh vực nữa, dù không gọi là một ngành công nghệ thuần túy, nhưng cần phải được định nghĩa là một cuộc CÁCH MẠNG về DU LỊCH. Bài toán đặt ra là làm thế nào để biến cảnh đẹp thiên nhiên của nước ta thành những thiên đường du lịch thực sự. Đây là nội dung của một cuộc cách mạng trong tư duy và cách làm – không phải của riêng một bộ phận nào mà là của toàn dân.
Từ lâu, du lịch đã được mệnh danh là ngành “công nghiệp không khói”. Người dân tại các quốc gia giàu có, sau khi thỏa mãn nhu cầu ăn mặc, họ sẽ đặc biệt quan tâm đến việc đi du lịch và khám phá những điều mới mẻ. Nhìn thẳng vào thực tế, ngành du lịch nước ta hiện nay vẫn mang tính chất dịch vụ chộp giật, giống như hoạt động ngoài chợ trời. Muốn tạo ra nguồn thu nhập lớn và bền vững, chúng ta bắt buộc phải phát triển du lịch theo mô hình hiện đại, độc đáo và văn minh.
Chiến lược phát triển KH&CN của Việt Nam không nằm ở quy mô dàn trải mà nằm ở sự tinh gọn và thực chất. Việc tập trung vào CNTT để tối ưu hóa năng lực trí tuệ trẻ, phát triển CNSH để khai thác tối đa lợi thế địa kinh tế nông nghiệp, và thực hiện cuộc cách mạng du lịch văn minh chính là lộ trình đi bằng “hai chân”: vừa bắt nhịp xu thế số hóa toàn cầu, vừa phát huy giá trị bản địa độc bản. Lựa chọn đúng và kiên trì hành động theo tư duy khoa học này sẽ là đòn bẩy đưa Việt Nam bứt phá thành công.
Tác giả: Trần Văn Trản
