Rạng sáng ngày 22/6/1941, đơn phương bội ước Hiệp ước Xô – Đức không xâm lược lẫn nhau (còn gọi là Hiệp ước Molotov – Ribbentrop) ký ngày 23/8/1939, phát xít Đức đã huy động một lực lượng khổng lồ gồm hơn 3 triệu quân, hàng ngàn xe tăng, máy bay và pháo binh bất ngờ tấn công Liên Xô trên toàn tuyến biên giới phía Tây với sự hỗ trợ của hơn 600 nghìn binh sĩ của các nước đồng minh Phần Lan, Italia, Romania, Hungary và Slovakia. Chiến sự kéo dài từ biển Baltic tới Biển Đen, trải dài tới 2.130 km. Đối với Hítler, đây là một cuộc chiến hủy diệt kẻ thù nằm trong “Kế hoạch Barbarossa” đánh chiếm Leningrad (nay là Saint-Petersburg), Moskva và Kiev. Nhân dân Liên Xô đã anh dũng đứng dậy chống trả sự xâm lược của Đức Quốc xã, làm phá sản “Kế hoạch Barbarossa”, kết thúc thắng lợi cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại của nhân dân Liên Xô vào ngày 9/5/1945.
Tên tuổi nhà thơ Nga Mikhail Isakovsky (1900 – 1973) ngay từ năm 1955 đã được bạn đọc Việt Nam biết đến, ông có một di sản hơn chục tập thơ viết về đất nước và con người Nga, trong đó có nhiều bài thơ ca ngợi hình tượng cao đẹp của người phụ nữ Nga ở hậu phương và ở chiến trường trong cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại (1941 – 1945). Hình tượng người phụ nữ Nga trong thơ M. Isakovsky lần đầu tiên đến với bạn đọc Việt Nam là nhân vật nữ Katyusha xuất xứ từ nguyên mẫu cô gái Ekaterina Philippovna ở Vladivostok, một cô gái thân hình bé nhỏ nhưng gan dạ cùng chồng tham chiến với quân Nhật trên hồ Hasan năm 1938. Nhà thơ đã bắt tay vào viết về cô gái, nhưng chỉ viết được một khổ thơ rồi bỏ dở cho đến khi tình cờ gặp nhạc sĩ Matvey Blater, nhà thơ nhắc lại ý tưởng đoạn thơ “cô gái bước ra bờ sông dốc đứng và hát”. Nghe đoạn thơ M. Isakovsky viết, trong đầu nhạc sĩ chỉ toàn vang lên giai điệu tương lai của bài hát “Katyusha” rất gần gũi với âm điệu thơ hát đối vui nhộn trong dòng âm nhạc dân gian Nga. Và thế là bài hát “Katyusha” của hai đồng tác giả đã ra đời, nhanh chóng nổi tiếng trong nước và trên thế giới như là một trong những biểu tượng của lòng yêu nước, lòng chung thủy bền chặt của hậu phương hướng về tiền tuyến, tiền tuyến lại hoàn toàn tin tưởng ở hậu phương trong cuộc Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại (1941 – 1945):
Bên bờ sông ngân nga cô hát
Về đại bàng xám chốn thảo nguyen:
Về người cô yêu hằng hẹn ước
Về những lá thư cô cất giữ trong tim
Ôi bài ca từ thời con gái
Hãy bay xa theo ánh mặt trời
Tới anh lính biên cương xa ngái
Rằng Katyusha nhắn gửi lời thăm.
Để anh mãi nhớ về cô gái
Để anh nghe tiếng hát Katyusha
Quê hương yêu quý anh gìn giữ
Katyusha chung thủy với tình yêu.
(“Katyusha”)
Tình yêu quê hương, lòng yêu nước ở người phụ nữ Nga
Hình tượng người phụ nữ Nga trong thơ M. Isakovsky gắn liền với tình yêu Tổ quốc và là một trong những chủ đề trung tâm trong thơ của M. Isakovsky. Trả lời bạn đọc báo “Sao Đỏ” nhân kỷ niệm 25 năm Ngày chiến thắng phát xít Đức (9/5/1970), nhà thơ M. Isakovsky nói rằng: “Tôi không thể không viết bài thơ đó (“Gửi người phụ nữ Nga”), bởi vì trong thời gian chiến tranh phụ nữ chúng ta đã chịu đựng một gánh nặng khó lòng tưởng tượng nổi. Tôi những muốn quỳ xuống và cúi đầu ngưỡng mộ những con người ấy với cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng của từ này. Cố nhiên không phải chỉ riêng phụ nữ mà cả nam giới cũng chịu đựng gian khổ trong chiến tranh. Nhưng nếu trong một hoàn cảnh như nhau thì phụ nữ bao giờ cũng chịu đựng gian khổ nhiều hơn: họ phải làm việc nặng nhọc hơn, nỗi đau khổ của họ xót xa, sâu lắng hơn, nỗi buồn của họ da diết hơn, khiến trong tôi dấy lên một đòi hỏi tự bên trong là phải làm một điều gì đó để bù đắp lại những chiến công của những người phụ nữ Nga”: Đó là một hình ảnh đẹp về người phụ nữ Nga, đại diện cho số phận của hàng triệu phụ nữ đã gánh chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh ở hậu phương:
… Về chuyện này có lẽ nào kể hết –
Những tháng năm gian khổ khó khăn
Các chị, các bà đã sống ngần ấy năm
Gánh nặng tột cùng kể sao cho xiết
Dồn lên vai người phụ nữ quê nhà!…
…Chăm sóc lúa mì trên cánh đồng chưa gặt
Cuộc chiến tranh này người phụ nữ Nga đối mặt
Ngóng người ra đi buồn nhớ triền miên
Tất bật ngày đêm trăm công nghìn việc
Một thân một mình gánh nặng chất chồng thêm.
(Gửi người phụ nữ Nga)
Nhân vật nữ của Isakovsky, phản ánh cuộc sống của hàng triệu phụ nữ Nga, đã gánh chịu phần lớn gánh nặng chiến tranh ở hậu phương để những người lính ở tiền tuyến có thể giành chiến thắng. Và người phụ nữ Nga này đã hoàn thành kỳ tích đó một cách khiêm tốn, thầm lặng nhưng cao cả:
Kìm nén khổ đau, bao tháng ngày khốc liệt
Quần quật hết mình chị làm quên giờ giấc.
Trồng lúa mì có các bà nuôi quân đánh giặc
Mặt trận khắp nơi, từ biển cả đến tiền duyên.
Mùa đông giá lạnh, bão tuyết thổi ngày đêm.
Những người lính nơi biên cương xa thẳm
Nhận được tình thương chiếc áo choàng sưởi ấm
Các chị, các bà may áo gửi tiền phương.
(“Gửi người phụ nữ Nga”)
Tình yêu quê hương của người phụ nữ Nga thật cao đẹp khi bà gửi thư ra tiền tuyến, nói với các binh sĩ rằng cuộc sống ở hậu phương rất viên mãn, để họ yên tâm chiến đấu:
Trăm thứ việc không tài nào đếm xuể
Chẳng nề hà việc nặng nhẹ luôn tay
Gửi ra tiền phương trong thư vẫn kể
Cuộc sống hậu phương vẫn tốt đẹp, đủ đầy.
Nơi tiền phương những người lính đọc thư
Của các chị, các bà gửi đến
Họ rất hiểu tấm lòng thương mến
Chịu gian khổ, thư các bà nói vẫn bình yên.
(“Gửi người phụ nữ Nga”)
Người phụ nữ Nga ở hậu phương luôn là người tiếp thêm sức mạnh cho người thân yêu của mình ra trận và mong họ đem chiến thắng khi trở về:
Bịn rịn chia tay nhau phút giây tiễn biệt,
Anh thủ thỉ cùng em trước lúc lên đường:
- Sắp chia tay em chúc gì đi chứ?
Để yên lòng anh từ giã quê hương.
Im giây lát em trả lời khe khẽ:
Từ đáy lòng điều em mong ước
Nếu có chết – chết thật nhanh tức khắc
Còn bị thương chỉ là vết thương xoàng.
Nhưng với anh điều em mong ước nhất
Anh thân yêu, anh hãy nhớ lời em
Rời quê hương anh ra đi chiến đấu
Ngày trở về đem chiến thắng mừng công.
(“Tiễn biệt”)
Người đọc ngưỡng mộ người mẹ đã dạy dỗ con trai và thúc giục con báo thù cho Tổ quốc, vạch trần tội ác của kẻ thù đã cướp đi nơi nương náu của bà:
Con trai mẹ, ghé xuống nằm sát đất,
Con có nghe lời mẹ đầm đìa nước mắt!
Con yêu ơi, mẹ của con đau khổ trăm bề
Không bánh mì, không mái nhà che.
Chúng nó đến như mầm đen bệnh dịch
Chúng ăn uống no say trên máu dân lành:
Lợn, gà chúng bắt; cửa nhà thiêu đốt sạch
Lăng nhục người già, cả trẻ mái đầu xanh.
Mẹ lang thang thất thểu một mình
Chẳng biết ngày hay đêm cứ thế mà đi
Những khu rừng cháy sém mẹ lách qua
Vợ con đâu? – mẹ rùng mình lo lắng,
Con yêu ơi, con dâu mẹ đâu rồi?
… Con trai mẹ, hãy tiên phong chiến đấu,
Thế lực cuồng điên tiêu diệt hết, đập tan! –
Vì tất cả chúng ta, vì quê hương yêu dấu,
Vì lặng câm có ngôi mộ im nằm!
(“Lời mẹ dặn con trai”|)
Và khi chiến tranh nổ ra, Isakovsky đã ca ngợi những hành động anh hùng và những hy sinh thầm lặng của người phụ nữ Nga ở hậu phương. Đó là cảnh một người mẹ mất đi người con gái bé bỏng của mình ở hậu phương khi ngã xuống vì Tổ quốc trong cuộc chiến đấu chống lại kẻ thù. Bà tự hào vì con gái mình mà trong lòng bà thì quặn đau:
Con nằm ngủ dưới mặt trời bỏng rát,
Súng trong tay con nắm chặt ngủ say
Con gái mẹ nằm im trên nền cát
Và ngủ yên lưng thấm máu đỏ tươi.
Bím tóc con gái mẹ bù rối tả tơi
Nát nhàu cả váy áo người thiếu nữ
Không động đậy nằm im con gái mẹ
Bâng quơ nhìn đôi mắt sẫm màu tro.
Quá đau đớn mẹ nhắm nghiền hai mắt
Mẹ thẫn thờ rồi cứ thế lặng yên
Chợt bừng tỉnh mẹ tự mình đào xới
Bên bụi cây xanh chôn cất đứa con mình.
Tảng đá xám mẹ đặt lên ngôi mộ
Thay tấm bia để tưởng nhớ về con
Để kỷ niệm mẹ lấy về lọn tóc
Cả súng con đeo suốt cuộc chiến tranh.
(“Người mẹ”)
Và khi vùng Smolensk được giải phóng, M. Isakovsky đã viết bài thơ bày tỏ niềm hân hoan trước tin vui chiến thắng:
Thôi từ nay ra khỏi hầm trú ẩn
Ta đón ngày trọng đại vinh quang
Rồi mọi người cười nói: “Hãy nhìn xem
Ở hậu phương mẹ biết đó ngày vui”
(“Chim én”)
Sự hy sinh quên mình của người phụ nữ Nga đằng sau những chiến công
Bài thơ "Mái nhà thân yêu giặc thiêu cháy mất rồi " không phải là lời than khóc cho người lính tử trận, mà là nỗi quặn đau của chính người lính trước cái chết vợ mình. Trong bài thơ này, Isakovsky ca ngợi chủ nghĩa anh hùng của những người phụ nữ Nga ở hậu phương. Vào ngày trở về làng, người lính đau lòng phát hiện ra nhà mình đã bị kẻ thù đốt cháy, và anh vô cùng đau đớn vì biết rằng cả gia đình anh đã bị giết hại:
Người lính bước đi đau đớn vô cùng
Đến ngã ba đường anh dừng chân lại
Trên cánh đồng thênh thang anh thấy
Cỏ đã bao ngày phủ nấm mồ xanh.
Anh thẫn thờ đứng bên mồ chết lặng,
Trong lòng anh đang nuốt nghẹn nỗi đau:
“Praskovia, em linh thiêng hãy ra chào đón
Chồng em đã về đây như một anh hùng.
(“Mái nhà thân yêu giặc thiêu cháy mất rồi”)
Người lính sững người khi chỉ thấy làn gió hè ấm áp và cỏ nghĩa trang lay động. Đó là vợ anh, người gánh trên vai gánh nặng gia đình và những gian khổ chiến tranh ở hậu phương suốt bao năm qua. Người lính đứng đó ngây người như bức tượng, đau buồn nói lời tạm biệt với người vợ yêu dấu, nằm dưới mộ:
Sửa lại dây lưng, anh thở dài đau đớn
Túi dã chiến mở xem còn có gì không
Chai rượu đắng anh đặt lên đá xám
Trước mộ em, anh nén đau thương.
“Praskovia, em đừng nói lời trách cứ,
Đến với em anh vẫn cứ thế này đây:
Vì sức khoẻ chén rượu này anh uống
Để cầu mong em an giấc ngàn thu.
Bạn bè gái trai cũng có ngày gặp lại
Nhưng em và anh thì mãi mãi lìa xa …”
Chiếc ca đồng rót rượu buồn uống cạn
Chén rượu này anh chia nửa thành hai.
(“Mái nhà thân yêu giặc thiêu cháy mất rồi”)
Có thể nói Mikhail Isakovsky đã tạo dựng cho nhân dân mình một hình ảnh đẹp đẽ về những người phụ nữ Nga sống và chiến đấu anh dũng vì Tổ quốc, vì quê hương. Ông là một trong những nhà thơ được kính trọng nhất của giới trẻ Nga. Ở Việt Nam, thơ của M. Isakovsky đã được dịch nhiều ra tiếng Việt và được bạn đọc yêu quý, nhất là bài hát “Katyusha” được phổ thơ của M. Isakovsky.
Nguyễn Xuân Hòa
