Trong kỷ nguyên số hóa bùng nổ, việc bảo vệ và khai thác bản quyền tác phẩm văn học tại Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức lớn. Trước thực trạng vi phạm diễn ra tràn lan và cơ chế thu phí còn nhiều bất cập, buổi tọa đàm hợp tác giữa Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số cùng Trung tâm Bảo vệ Bản quyền Văn học (Hội Nhà văn Việt Nam) diễn ra ngày 30/7/2026 đã mở ra gợi ý quan trọng, hướng tới việc ứng dụng công nghệ và chuẩn hóa pháp lý nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi chính đáng cho các nhà văn, nhà thơ.

Tham dự buổi làm việc, về phía Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số có sự xuất hiện của bà Lê Thị Minh Hằng – Giám đốc Trung tâm, ông Phạm Khánh Toàn – Trợ lý và ông Lê Trần Long – Chánh Văn phòng. Về phía đơn vị bạn là sự có mặt của đại diện đại diện Trung tâm Bảo vệ Bản quyền Văn học thuộc Hội Nhà văn Việt Nam.

Thực trạng nhức nhối và bài toán đầu mối tập trung

Tại buổi làm việc, bà Lê Thị Minh Hằng đã chỉ rõ những khó khăn cốt lõi trong công tác bảo vệ bản quyền văn học hiện nay. Trên thực tế, việc từng tác giả hoặc các tổ chức riêng lẻ tự mình đi thu phí hay tiến hành xử lý vi phạm đối mặt với muôn vàn rào cản, vừa tốn kém nguồn nhân lực, chi phí vừa không đem lại hiệu quả cao.

Ở chiều ngược lại, các bên có nhu cầu sử dụng tác phẩm như trường học, doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh cũng rơi vào trận đồ bát quái. Họ liên tục gặp bối rối khi có quá nhiều đơn vị đến đặt vấn đề thu các loại phí bản quyền khác nhau, từ quyền tác giả, quyền liên quan, quyền sao chép đến quyền của nghệ sĩ biểu diễn…

Nhằm giải quyết triệt để nút thắt này, Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số đã đề xuất ký kết hợp đồng hợp tác với Trung tâm Bảo vệ Bản quyền Văn học. Mục tiêu tối thượng là thiết lập một “đầu mối tập trung” đại diện duy nhất, đứng ra giải quyết toàn bộ các vấn đề liên quan đến cấp phép tập thể, bảo vệ quyền tác giả và thực hiện thu phí khai thác.

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và lá chắn pháp lý vững chắc

Điểm nhấn quan trọng trong giải pháp được Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số mang đến cuộc họp chính là sự kết hợp giữa nền tảng công nghệ hiện đại và cơ sở pháp lý chặt chẽ.

Về hạ tầng công nghệ, Trung tâm đã hoàn thiện hệ thống quản lý ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Nền tảng thông minh này sở hữu khả năng tự động rà soát vi phạm trên không gian mạng, quản lý tài khoản ủy quyền công khai và hỗ trợ đối soát dữ liệu một cách minh bạch. Đáng chú ý, hệ thống có thể kết nối và làm việc trực tiếp với các đại gia công nghệ mạng xã hội toàn cầu như Facebook, YouTube, TikTok… để gửi yêu cầu gỡ bỏ hoặc xử lý nghiêm các nội dung xâm phạm bản quyền, bảo vệ cả dữ liệu và hình ảnh cá nhân của tác giả.

Về cơ sở pháp lý, dựa trên các quy định mới cập nhật của pháp luật Việt Nam về bảo vệ tài sản vô hình và dữ liệu cá nhân, Trung tâm khẳng định có đầy đủ tư cách và căn cứ pháp lý để đại diện cho các chủ thể quyền. Trung tâm sẽ trực tiếp đứng ra làm việc, đấu tranh với các đơn vị vi phạm cũng như các nền tảng phân phối số.

Phương thức thu phí minh bạch và giải pháp cho tác phẩm “vô chủ”

Về định hướng hoạt động, đại diện Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số nhấn mạnh nguyên tắc: Trung tâm không can thiệp vào các hoạt động xuất bản hay giao dịch kinh doanh truyền thống giữa nhà văn/nhà thơ với các nhà xuất bản. Cụ thể:

Phạm vi tập trung khai thác: Trung tâm sẽ tập trung bảo vệ quyền lợi và thu phí cấp phép tập thể đối với các hình thức khai thác vốn đang bị “bỏ ngỏ”. Bao gồm: việc số hóa tác phẩm làm học liệu giảng dạy, trích dẫn trong các bài giảng/bài phát biểu, chuyển thể nghệ thuật (phổ thơ thành nhạc, dựng phim), hay việc tái khai thác trên các kênh nội dung số, sách điện tử (e-book), video…

Cơ chế phân phối rõ ràng: Trung tâm sẽ phối hợp với các cơ sở sử dụng (như hệ thống các trường học) để thu thập số liệu đối soát chính xác. Toàn bộ nguồn kinh phí thu được sẽ phân chia theo tỷ lệ phần trăm tương ứng cho từng mảng tác phẩm (văn học, khoa học, ngoại văn…) và chuyển về cho các đơn vị đại diện như Trung tâm Bảo vệ Bản quyền Văn học.

Quy định đối với tác phẩm chưa tìm được tác giả: Theo đúng quy định của pháp luật, tiền bản quyền thu được từ các tác phẩm chưa xác định được chủ sở hữu sẽ được lưu giữ và tích cực tìm kiếm tác giả trong thời hạn 5 năm. Sau 5 năm, nếu vẫn không có người nhận, toàn bộ khoản tiền này sẽ được hoàn trả và chuyển về Cục Bản quyền tác giả.

Kỳ vọng bước ngoặt mới cho nền văn học Việt Nam

Thông qua đề xuất hợp tác đóng vai trò đầu mối kỹ thuật và pháp lý cho Trung tâm Bảo vệ Bản quyền Văn học (Hội Nhà văn), Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số kỳ vọng sẽ tạo ra một cú hích lớn.

Sự kết hợp này hứa hẹn sẽ mang lại nguồn thu từ bản quyền dồi dào và bền vững cho đội ngũ nghệ sĩ, nhà văn, nhà thơ – tương tự như mô hình quản lý bản quyền tập thể rất thành công trong mảng âm nhạc những năm qua. Nguồn kinh phí này không chỉ giúp tạo ra nguồn thu duy trì các hoạt động chuyên môn của Hội Nhà văn, mà còn tạo động lực mạnh mẽ, thu hút thêm nhiều cây bút trẻ tài năng tham gia vào tổ chức trong tương lai.

I.B