Ít ai biết rằng, trong danh sách 1.000 phụ nữ được đề cử giải Nobel Hòa bình năm 2005 vì những cống hiến thầm lặng làm thay đổi thế giới, có tên một nhà nghiên cứu người Việt Nam – bà Nguyễn Thị Lành. Suốt nhiều năm qua, bà vẫn chọn cách giữ kín vinh quang ấy để tiếp tục hành trình gắn bó với đại ngàn và văn hóa bản địa.

Cơ duyên bất ngờ

Năm 2005, một sự kiện đặc biệt do thành viên Thượng viện Châu Âu và các tổ chức quốc tế khởi xướng nhằm vinh danh 1.000 phụ nữ có đóng góp xuất sắc cho cộng đồng trên toàn cầu. Giữa hàng triệu phụ nữ khắp các châu lục, cái tên Nguyễn Thị Lành đã xuất hiện một cách đầy bất ngờ qua nhiều vòng thẩm định nghiêm ngặt.

Bà Lành nhớ lại, quy trình lựa chọn ngày ấy được bảo mật và kỹ lưỡng đến không tưởng: “Nó đi từ vòng ngoài vào đến phòng giữa, rồi vào đến phòng trong cùng – nơi có một nhà nhân chủng học trực tiếp đánh giá. Khi họ chọn đến tôi, họ đã tìm gặp tổ chức tài trợ, hỏi ý kiến bà Chủ tịch rồi kết nối với người đại diện trực tiếp làm việc tại Việt Nam để viết một bài phản biện chi tiết về con người và công việc của tôi.” Chính những đánh giá thực tế từ cộng đồng và sự ghi nhận từ chuyên gia quốc tế đã đưa bà đến danh vị một trong số những người phụ nữ làm thay đổi thế giới. Tuy nhiên, thay vì chọn sự nổi tiếng, bà Lành lại yêu cầu người đại diện giữ bí mật thông tin này với truyền thông trong nước.

Vượt sóng gió để bảo vệ văn hóa bản địa

Quyết định giữ kín danh hiệu cao quý ấy không chỉ xuất phát từ sự khiêm nhường, mà còn vì những thăng trầm, hiểu lầm mà bà phải đối mặt vào giai đoạn 2003 – 2004. Thời điểm đó, những nghiên cứu tận tụy của bà về văn hóa dân gian bị một số bên tư vấn nhìn nhận sai lệch, thậm chí công việc của bà từng bị thanh tra liên ngành rà soát gắt gao suốt 6 tháng trời.

“Họ áp đặt cho tôi là người đi tuyên truyền đạo, mê tín dị đoan cho người dân tộc. Nhưng tôi vẫn ở lại, vẫn đi nghiên cứu phong tục cúng rừng, cúng sông, cúng suối của đồng bào,” bà Lành chia sẻ. Giữa tâm bão, tổ chức quốc tế từng ngỏ ý muốn đưa bà sang Hà Lan nhập tịch để làm việc cho Oxfam, nhưng bà đã thẳng thừng từ chối: “Tôi bảo tôi không đi đâu hết. Tôi vẫn ở lại đây. Sau 6 tháng thanh tra, tôi hoàn toàn trong sạch.”

Sự kiên định của nhà nghiên cứu nhân chủng học đã chứng minh rằng: Giá trị của khoa học chân chính và tình yêu dành cho văn hóa dân tộc luôn có sức sống mãnh liệt, vượt qua mọi sự hoài nghi.

Dù bà Lành luôn cố gắng giấu kín danh hiệu, câu chuyện về “người phụ nữ thay đổi thế giới” vẫn âm thầm lan tỏa. Một người nhân viên của bà, sau khi tham gia khóa đào tạo thủ lĩnh (leadership) của người bản địa dân tộc Sán Dìu, đã vô tình phát hiện ra tên bà trong tài liệu quốc tế và thốt lên đầy tự hào. Ngay lập tức, bà đã nhắc nhở: “Cháu không được nói! Cháu phải giữ kín, cô không thích phô trương.”

Năm 2007, theo lời mời từ tổ chức Thousand Women Nobel Prize tại Bern (Thụy Sĩ), bà Lành là một trong số ít đại diện tiêu biểu được mời sang Nairobi (Kenya) dự hội nghị quốc tế và ghé thăm Vườn quốc gia tại đây. Cuộc đời và những đóng góp của bà đã được lưu danh trang trọng trong cuốn sách tư liệu dày cộp về 1.000 người phụ nữ kiệt xuất của thế giới.

Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Lành ngày hôm nay đang trở thành nguồn cảm hứng lớn cho thế hệ trẻ, đặc biệt là trong các dự án sáng tạo mang thông điệp hòa bình và nhân văn. Sự kết nối giữa mạng lưới 1.000 phụ nữ năm xưa – từ những người hoạt động cạnh Đạt Lai Lạt Ma đến các học giả khắp thế giới – chính là minh chứng cho một nguồn năng lượng tích cực, thầm lặng nhưng bền bỉ, đang ngày ngày làm cho thế giới tốt đẹp hơn.

I.Bella