Văn Lâm (ghi theo lời Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu)

Ở tuổi tám mươi, Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu vẫn lưu giữ vẹn nguyên ký ức về một thời đạn bom, khói lửa. Cuộc đời binh nghiệp của ông được ghi dấu không chỉ bằng những chiến công trên chiến trường, những năm tháng cống hiến trong quân ngũ, mà còn qua những kỷ vật mang dấu ấn của từng chặng đường công tác, chiến đấu và đối ngoại.

Trong hành trình ấy, nhiều hiện vật, hình ảnh và tư liệu được ông lưu giữ, tiếp nhận từ đồng đội, bạn bè, đối tác trong nước và quốc tế qua các chuyến công tác nước ngoài. Theo thời gian, những kỷ vật ấy không chỉ mang ý nghĩa đối với cá nhân vị tướng mà còn trở thành nguồn tư liệu quý, góp phần lưu giữ ký ức lịch sử, được bảo quản và trưng bày tại các bảo tàng, nhà truyền thống cùng nhiều không gian lưu trữ khác trên cả nước.

1. Những kỷ vật tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là một trong những địa chỉ lưu giữ các hiện vật gắn với quá trình chiến đấu, xây dựng và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong hệ thống hiện vật liên quan đến cuộc đời binh nghiệp của Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, mỗi kỷ vật đều mang một dấu ấn riêng, gợi nhắc về những năm tháng đã qua.

Đó là tấm bản đồ do má trao, kỷ vật thiêng liêng gợi nhớ tình cảm gia đình và sự chở che của hậu phương đối với người chiến sĩ nơi chiến trường. Đó còn là bộ quần áo mùa đông, áo phao cứu hộ, cứu nạn cùng những trang bị gắn với quá trình công tác, thực hiện nhiệm vụ của ông.

Chiếc đồng hồ đeo tay được trao tặng sau ba nhiệm kỳ tham gia công tác tại Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII, IX, X) là một dấu mốc đáng nhớ trong hành trình công tác của vị tướng. Đôi dép cao su từng đồng hành cùng ông qua bốn chiến dịch lớn và chiếc mũ tai mèo của người chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam gợi nhắc về một thời chiến đấu gian khổ, nơi ý chí, lòng dũng cảm và tinh thần vượt khó của người lính được tôi luyện.

Bên cạnh đó, sách Một thời Quảng Trị, tập ảnh tư liệu, bút máy lưu niệm và huy hiệu Anh hùng Quân Giải phóng cũng góp phần tái hiện những dấu ấn trong cuộc đời hoạt động quân sự của ông. Mỗi hiện vật, dù giản dị hay mang giá trị biểu trưng của ký ức, giúp người xem hình dung rõ hơn về con người và hành trình cống hiến của vị tướng.

Đáng chú ý, bên ngoài không gian trưng bày của bảo tàng còn có khẩu pháo 175 mm, thường được biết đến với tên gọi “Vua chiến trường”. Khẩu pháo gắn với sự kiện Trung đoàn 27 thu giữ tại Lái Thiêu trong Chiến dịch Hồ Chí Minh. Hiện vật không chỉ gợi nhắc về một loại vũ khí từng được sử dụng trong chiến tranh mà còn phản ánh một phần diễn biến của chiến trường trong những ngày tháng lịch sử của dân tộc.

2. Dấu ấn tại các địa phương và bảo tàng chuyên ngành

Không chỉ được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, những kỷ vật gắn với Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu còn hiện diện tại nhiều địa phương, đơn vị và bảo tàng, nơi lưu giữ những dấu ấn trong cuộc đời chiến đấu, chỉ huy và công tác của ông.

Tại Bảo tàng Quảng Trị, các hiện vật được giới thiệu gồm khẩu súng AK báng gấp gắn với những trận đánh trong thời kỳ kháng chiến, cuốn lịch sử Trung đoàn Triệu Hải, sách Một thời Quảng Trị, ảnh tuyên dương Anh hùng cùng nhiều trang bị chiến trường như mũ tai mèo, dép cao su, ba lô và quần áo của Quân Giải phóng. Những hiện vật ấy góp phần tái hiện một giai đoạn chiến đấu gian khổ, đồng thời lưu giữ dấu ấn của người chỉ huy từng gắn bó với chiến trường Quảng Trị.

Tại bảo tàng của tỉnh Nam Định trước đây (nay là tỉnh Ninh Bình), còn lưu giữ khẩu súng báng gấp được cho là thu giữ trong Chiến dịch Hồ Chí Minh, cùng bức ảnh Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu chụp với cố Tổng Bí thư Trường Chinh tại Ba Đình nhân dịp trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh năm 1984. Bức ảnh là tư liệu có giá trị, ghi lại một dấu mốc trong quá trình hoạt động và cống hiến của ông.

Tại Bảo tàng Dinh Độc Lập, chiếc xe Mercedes từng thuộc sở hữu của tổng thống ngụy quyền Sài Gòn: Nguyễn Văn Thiệu, là phương tiện Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu từng sử dụng trong quá trình hoạt động tại chiến trường và sau đó chuyển giao để trưng bày.

Bên cạnh các bảo tàng, Cục Chính trị Bộ Tổng Tham mưu đã tiếp nhận, lập biên bản lưu giữ bảy hiện vật truyền thống quan trọng. Bảo tàng Sư đoàn 390 thuộc Quân đoàn 12 và Trung đoàn 27 cũng lưu giữ nhiều hồ sơ, hình ảnh, tư liệu liên quan đến quá trình chiến đấu, công tác của vị tướng.

Sự hiện diện của những hiện vật tại nhiều địa chỉ khác nhau cho thấy giá trị của công tác lưu giữ tư liệu lịch sử: ký ức về một con người được tiếp nối không chỉ trong phạm vi gia đình mà còn trong ký ức của đơn vị, địa phương và các thế hệ cán bộ, chiến sĩ.

3. Di sản tại quê hương và những kho tư liệu cá nhân

Tại quê hương Hải Hậu, Ninh Bình (trước là Hải Hậu, Nam Định), hình ảnh và tư liệu về Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu được lưu giữ tại nhà truyền thống địa phương, góp phần giới thiệu với người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, về cuộc đời và quá trình cống hiến của người con quê hương.

Bên cạnh những hiện vật đã được đưa vào các thiết chế lưu trữ, một khối lượng đáng kể tư liệu về ông vẫn được bảo quản tại gia đình, gia đình người con trai Hải Anh, nhà Đại tá Lê Minh Tân, kho tư liệu của bà Nguyễn Hường tại Nha Trang và văn phòng làm việc của Thượng tướng tại số 162 Trấn Vũ, Ba Đình, Hà Nội.

Nguồn tư liệu này bao gồm hàng trăm hiện vật, kỷ vật do bạn bè trong nước và quốc tế trao tặng, 10 cuốn sách do ông viết, 17 cuốn sách của các nhà văn, nhà báo, nhà khoa học viết về ông, cùng hàng nghìn bài viết, hình ảnh và phim phóng sự được tổng hợp, lưu trữ trên trang thông tin của văn phòng Thượng tướng.

Mỗi hiện vật, mỗi trang tư liệu đều góp phần ghi lại cuộc đời binh nghiệp, từ những năm tháng chiến đấu nơi chiến trường đến quá trình công tác, nghiên cứu và giao lưu quốc tế. Khối tư liệu ấy sẽ tiếp tục phát huy giá trị trong nghiên cứu lịch sử quân sự, giáo dục truyền thống và bảo tồn ký ức của các thế hệ người lính.

Nhìn lại hành trình ấy, những kỷ vật của Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu không đơn thuần là những vật dụng được lưu giữ theo thời gian. Đằng sau mỗi hiện vật là một câu chuyện, một dấu mốc, một mối quan hệ và một phần ký ức của đời người gắn với vận mệnh đất nước.

Từ những hiện vật được trưng bày tại bảo tàng đến những trang tư liệu còn lưu giữ trong gia đình, tất cả hợp thành một nguồn di sản có ý nghĩa lịch sử và nhân văn. Đó cũng là cách những năm tháng chiến đấu, cống hiến của một người lính được tiếp nối: không chỉ qua những trang sử đã viết, mà còn qua những kỷ vật vẫn âm thầm kể chuyện cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

(Hà Nội tháng 10/2026)