Nhã Nam vừa giới thiệu tới bạn đọc Việt Nam tiểu thuyết Phi công (tựa gốc: Авиатор) của nhà văn Nga đương đại Evgeny Vodolazkin, qua bản dịch của dịch giả Phan Xuân Loan. Được xem là một trong những tiểu thuyết Nga quan trọng nhất của thập niên 2010, tác phẩm mở ra cho độc giả cơ hội tiếp cận một tiếng nói văn chương giàu chiều sâu lịch sử, triết học và nhân bản của văn học Nga đương đại.

Một trong những tiếng nói nổi bật của văn học Nga hôm nay

Sinh năm 1964 tại Kyiv, Evgeny Vodolazkin vừa là một nhà văn, mà ông còn là nhà nghiên cứu văn hóa và tiến sĩ ngữ văn Nga. Sau khi bảo vệ luận án tiến sĩ vào năm 1990, ông công tác tại Viện Văn học Nga thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga và trở thành một trong những gương mặt nổi bật của đời sống văn hóa Nga đương đại.

Tên tuổi Vodolazkin được biết đến rộng rãi trên thế giới sau thành công của tiểu thuyết Laurus (2012), tác phẩm mang về cho ông nhiều giải thưởng văn học danh giá như Big Book Prize và Yasnaya Polyana. Trong suốt sự nghiệp sáng tác, ông liên tục theo đuổi những chủ đề về thời gian, ký ức và số phận con người qua các tác phẩm như Phi công (2016), Brisbane (2018), A History of the Island (2020) hay Chagin (2022).

Với lối viết giàu hình ảnh, tinh tế và khả năng kết hợp nhiều tầng thể loại trong cùng một cấu trúc tự sự, Vodolazkin thường được giới phê bình xem như người kế thừa truyền thống của những tên tuổi lớn trong văn học Nga như Fyodor Dostoevsky hay Mikhail Bulgakov.

Phi công mở đầu bằng một tình huống vừa kỳ lạ vừa đầy sức gợi: một người đàn ông tỉnh dậy trên giường bệnh nhưng hoàn toàn không còn ký ức về bản thân. Anh không biết mình là ai, đến từ đâu và vì sao lại xuất hiện ở đây.

Theo lời khuyên của bác sĩ, anh bắt đầu ghi chép lại những mảnh ký ức dần trở về. Đó là Petersburg đầu thế kỷ XX, là những mùa hè tuổi thơ, những rung động đầu đời, niềm đam mê hàng không, cuộc Cách mạng năm 1917 hay trại Solovetsky. Điều kỳ lạ là mọi ký ức đều hiện lên với độ chính xác gần như tuyệt đối, từ con người, âm thanh, lời nói cho đến mùi hương của một thời đại đã biến mất.

Nhân vật chính Innokenty Platonov sinh năm 1900, bị đưa vào trạng thái đông lạnh năm 1932 và tỉnh lại vào cuối thế kỷ XX. Mang trong mình ký ức của cả một thế kỷ đầy biến động nhưng tồn tại trong cơ thể của một người đàn ông trẻ tuổi, anh trở thành điểm tựa để tác giả triển khai những suy tư sâu sắc về lịch sử và con người.

Tuy nhiên, Phi công không đơn thuần là một tiểu thuyết khoa học viễn tưởng. Ý tưởng “đông lạnh con người” hay “chuyến bay xuyên thế kỷ” chỉ là điểm khởi đầu để Vodolazkin đặt ra những câu hỏi mang tính phổ quát: Điều gì xứng đáng được ghi nhớ? Điều gì có thể được tha thứ? Ranh giới giữa công lý và lòng nhân từ nằm ở đâu? Và liệu tình yêu có thể vượt qua thời gian, lịch sử, thậm chí cả cái chết?

Với cấu trúc vừa mang màu sắc giả tưởng vừa đậm chất triết luận và lịch sử, Phi công không chỉ kể câu chuyện của một con người bị tách khỏi thời đại của mình mà còn là cuốn sách về ký ức tập thể, về những gì còn sót lại sau các biến động lớn của lịch sử, cũng như khả năng tiếp tục yêu thương và sống tiếp của con người sau những đổ vỡ.

Tác phẩm được giới phê bình quốc tế đánh giá cao

Ngay sau khi ra mắt vào năm 2016, Phi công đã giành giải Nhì Big Book Prize – một trong những giải thưởng văn học danh giá nhất nước Nga. Tác phẩm đồng thời đứng thứ ba trong hạng mục bình chọn của độc giả thuộc cùng giải thưởng.

Giới phê bình Nga đánh giá đây là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu của văn học Nga hậu Xô Viết. Nhà phê bình Pavel Basinsky nhận định tác phẩm không chỉ là một cuốn tiểu thuyết lịch sử mà còn đặt ra câu hỏi về cách con người hiện đại đối diện với thế kỷ XX đầy bạo lực và đổ vỡ. Trong khi đó, nhà văn Dmitry Bykov gọi đây là một tác phẩm “xuất sắc”.

Trên trường quốc tế, Phi công cũng nhận được nhiều lời khen ngợi. BBC Culture xem tác phẩm như một “biên niên sử đầy cuốn hút” về nước Nga thế kỷ XX. World Literature Today đánh giá đây là một tiểu thuyết đặc sắc về ký ức và sự lãng quên, còn Words Without Borders gọi tác phẩm là một cuốn sách “âm thầm cấp tiến”. Theo Foreword Reviews, dù mang đậm màu sắc Nga, cuốn sách vẫn chạm tới những trải nghiệm phổ quát của con người ở mọi nền văn hóa.

Tại Nga, nhiều năm sau khi phát hành, Phi công vẫn liên tục được tái bản và nhận được sự đón nhận nồng nhiệt từ độc giả. Không ít người xem đây là cuốn sách cần được đọc chậm và đáng để đọc lại nhiều lần.

Cầu nối đưa văn học Nga đương đại đến gần độc giả Việt

Bản dịch tiếng Việt của Phi công được thực hiện bởi dịch giả Phan Xuân Loan – nhà báo kỳ cựu, nguyên Trưởng ban Quốc tế Báo Tuổi Trẻ và nguyên Thư ký tòa soạn Tuổi Trẻ Cuối Tuần.

Trong những năm gần đây, bà dành nhiều tâm huyết cho việc giới thiệu văn học Nga đương đại tới độc giả Việt Nam. Chia sẻ về cơ duyên dịch tác phẩm, bà cho biết mình bị cuốn hút bởi giọng văn “dung dị nhưng hàm súc, điềm đạm mà hóm hỉnh” của Vodolazkin, cũng như khả năng kết hợp lịch sử, ký ức và chiều sâu tinh thần trong cùng một cấu trúc tự sự.

Thông qua việc xuất bản Phi công, Nhã Nam tiếp tục mở rộng cánh cửa đưa những gương mặt tiêu biểu của văn học Nga đương đại đến với bạn đọc Việt Nam, góp phần giới thiệu một nền văn học vẫn đang không ngừng vận động, đối thoại với lịch sử và đặt ra những câu hỏi lớn về con người hôm nay.