Phạm Thị Hồng Thu

Bạn đã đi vòng cung biên giới các tỉnh phía Bắc chưa? Nếu chưa, có lẽ bạn nên đi ít nhất một lần để chiêm ngưỡng, để thấu hiểu và để tự hào về Tổ quốc Việt Nam yêu dấu của chúng ta. Tôi đã được đi các tỉnh phía bắc như Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang (cũ), Lai Châu, Điện Biên, Sơn La… nhưng đây là lần đầu tiên tôi được khám phá một vòng cung biên giới của các tỉnh phía Bắc từ Quảng Ninh đến Sơn La. Vùng biên viễn của đất nước ta thật sự ấn tượng và ấn tượng sâu đậm nhất trong tôi đó là sắc màu. Màu của núi rừng, cây cối, con đường, dòng sông, con người, mái nhà và biển cả.

     Đến vùng biển Trà Cổ (Móng Cái, Quảng Ninh) – địa đầu thiêng liêng của Tổ quốc, một vùng mênh mông trời biển, ta nhớ câu thơ của nhà thơ Tố Hữu: Quê hương ta một dải/ Từ mũi Cà Mau/ Đến địa đầu Móng Cái (Học đi em), thấy trời biển nước mình càng gần gũi, ấm áp, thân thương. Trời không nắng nên một màu trăng trắng bao trùm – một màu thanh khiết, trong lành. Màu Tổ quốc hiện ra ở vùng biên trên biển là những lá cờ đỏ sao vàng phấp phới tung bay trên mỗi con tàu, con thuyền của những người dân chài ngàn đời gắn bó với biển. Những người dân Việt nói tiếng Việt, yêu đất Việt, biển Việt. Đó là những cột mốc chủ quyền vững chãi trên vùng biển biên giới này.

    Trên vòng cung dải biên cương, một điều thật ấn tượng là màu xanh, nhưng màu xanh ở các tỉnh khác nhau, ở các vùng rừng khác nhau. Đẹp nhất, thích nhất, mê mẩn nhất là màu xanh của tỉnh Cao Bằng. Rừng nguyên sinh xanh mát ngút ngàn, rừng chen vách đá, rừng tít đỉnh trời. Rừng núi đưa ta về với vẻ đẹp nguyên sơ, hiếm có khó tìm thời nay. Không biết trong núi rừng kia còn cây cổ thụ nhiều không, còn muông thú không? Nhưng thấy rừng núi xanh um vẹn nguyên như thế cũng ấm lòng. Dưới chân những dãy núi trùng điệp ấy là thung lũng nho nhỏ ven suối, ven sông, ven đường quốc lộ. Các thung lũng ấy là những cánh đồng lúa đang ngậm sữa, mập mạp, khỏe khoắn, xanh tươi, mát rượi. Và bạt ngàn cây dong riềng xanh tốt, dự báo đặc sản dong riềng nổi tiếng của Cao Bằng sẽ bay tới muôn phương. Xen kẽ là những ruộng ngô xanh đang trổ bông trắng ngà hoặc vàng vàng của những ruộng đã thu hoạch. Đó là màu của no ấm, tốt lành.

    Các tỉnh khác cũng trùng điệp núi, trùng điệp rừng nhưng phần lớn là rừng trồng. Người dân trồng keo, quế, có những vùng trồng thông. Thông, quế còn nhiều màu xanh, những vùng trồng keo lá tràm thì loang lổ, chỗ xanh màu lá, chỗ vàng nâu màu đất, chỗ trắng ngà cây ngổn ngang đang thu hoạch. Những cánh rừng này mưa xuống không giữ được nước, dễ bị xói mòn, sạt lở. Và rất nhiều nơi chỉ còn núi đồi trọc, hoặc chỉ có cây dây leo và cỏ dại. Có nơi ruộng bậc thang trèo lên đỉnh núi như đường lên Sa Pa. Sa Pa không còn nguyên sơ với vẻ đẹp mê hồn của rừng cây và thông ngút ngàn như trong tác phẩm Lặng lẽ Sa Pa của nhà văn Nguyễn Thành Long viết năm 1972. Nhìn rừng bị tàn phá không thương tiếc mà hụt hẫng và thật xót xa.

    Ở Điện Biên có lẽ cũng thế, không có điều kiện đi vào vùng sâu xa, nhưng đi từ thành phố về Mường Phăng và đi về Sơn La trên quốc lộ 6 thì hình như chỉ còn rừng Đại tướng ở Mường Phăng là vẫn còn nguyên vẹn. Được tản bộ thả hồn giữa cánh rừng xanh mát, trong lành, những cây cổ thụ to, cao vút, ta như về với tổ tiên thuở nào. Rừng ở đây mới thật là Rừng che bộ đội/ Rừng vây quân thù (Việt Bắc, Tố Hữu).

    Ở đèo Pha Đin trên quốc lộ 6, người dân thay rừng bằng cây cà phê lên tận đỉnh núi. Có lẽ cà phê mới trồng nên be bé, xâu xấu, không như cà phê ở Tây Nguyên xum xuê, mướt xanh, mạnh mẽ. Và bên cạnh cà phê, là bạt ngàn ngô đã thu hoạch còn trơ cây xơ xác, cỗi cằn. Lúa ở vùng Đông Bắc đang chuẩn bị trổ đòng đòng, sang Tây Bắc hạt lúa đã đốm vàng, đang chuẩn bị thu hoạch. Không phải là những cánh đồng lớn như đồng bằng Bắc Bộ, Nam Bộ, nhưng những mảng màu vàng ấy cũng đem lại cho ta niềm vui ấm no, hạnh phúc.

   Năm nay nhãn được mùa, nơi nào cũng có nhãn, cây nào cũng chi chít quả, nặng trĩu, cành sà xuống gần mặt đất. Nhiều nhất là nhãn của các bản người Thái ở Mai Sơn (Sơn La). Nhãn ở đây vàng nâu, bóng mượt, vỏ mỏng, cơm dày, thơm thơm, ngọt lịm. Ở Hà Nội nhãn cũng nhiều và rẻ nhưng mọi người vẫn mua rất nhiều. Được hái nhãn trên cây tươi ngon, chủ nhà lại vui tính, cho mọi người ăn thoải mái, ăn đến no, thì thật tuyệt. Nhưng có ai ăn được nhiều đâu, nên chủ nhà biếu cho cả đoàn mang theo để ăn trên xe. Ở đây, nhãn quá nhiều, không tiêu thụ hết nên người dân làm long nhãn. Mùa hè nóng nực được thưởng thức bát chè long nhãn thì còn gì bằng. Thấy nhiều nhãn ngâm nước tôi hỏi, họ bảo ngâm cho nứt vỏ, long hạt, dễ bóc. Nhìn khay nhãn đã bóc hết vỏ và hạt, chỉ còn cơm trắng ngà rất ngon, nhưng nhìn chậu nước ngâm, nhãn nứt ngấm nước không sạch, bớt ngọt, nhìn những đôi tay không mang bao ni lông bảo hộ, thấy ngài ngại. Tôi cứ nghĩ, liệu có cách nào để các hộ gia đình làm long nhãn mà không phải ngâm nước để đảm bảo chất lượng không?

   Riêng cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang) có địa hình đặc biệt, toàn núi đá trùng trùng, dựng đứng. Triệu triệu phiến đá như lưỡi mác, lưỡi chông màu xám vút thẳng lên trời. Đá tai mèo vát ngược thách thức kẻ thù, thử thách lòng kiên trì và ý chí của đồng bào ta. Nổi bật trong màu đá xám chì khô cứng là màu xanh mơn mởn của ngô, của rau cải mèo, màu hồng tím của hoa tam giác mạch – màu của nhựa sống căng tràn, nảy nở, sinh sôi.

   Cái đẹp ở các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta còn có tứ đại đỉnh đèo: Mã Pí Lèng (Hà Giang), Ô Quy Hồ (Lào Cai – Lai Châu), Khau Phạ (Lào Cai), Pha Đin (Sơn La – Điện Biên). Những con đèo này thật hùng vĩ và hiểm trở, toàn cua tay áo, một bên là vách núi dựng đứng, một bên là vực sâu thăm thẳm. Tứ đại đỉnh đèo đã thử thách ý chí và nghị lực của những kẻ bộ hành trước đây và những tay lái lụa thời nay. Có một con đèo có lẽ còn kinh khủng hơn tứ đại đỉnh đèo là đèo Khau Cốc Chà, tiếng địa phương là đèo Mẻ Pia, trên đường quốc lộ 4A, thuộc xã Xuân Trường, huyện Bảo Lạc (cũ), tỉnh Cao Bằng. Con đèo không dài nhưng có đến 15 tầng và 14 khúc cua tay áo huyền thoại, dốc ngược, thật kỳ vĩ và cũng thật nguy hiểm. Tên con đèo cũng rất ấn tượng, trong tiếng Tày, Khau là đèo, Cốc Chà là tên một bản người Tày trên đỉnh đèo và cũng là tên một loài cây mọc rất nhiều ở đây. So với tứ đại đỉnh đèo thì đường ở đèo Khau Cốc Chà nhỏ hơn, hệ thống bảo vệ bên đường còn sơ sài, nên đèo càng nguy hiểm hơn. Tiếc là chúng tôi không có thời gian dừng lại leo bộ khoảng 30 phút để đến địa điểm check in đẹp nhất của con đèo. Lên được điểm ấy thì hình ảnh con đèo hùng vĩ, hiểm trở càng mãn nhãn, tự hào, càng trầm trồ thán phục những tay lái quá lụa.

   Trên tuyến đường vòng cung các tỉnh phía Bắc, hầu hết đường đã được rải nhựa, bê tông, nhiều đoạn đường đẹp, xe bon bon. Nhưng phần lớn là đường nhỏ, chỉ hai làn xe, lại đèo núi quanh co khúc khuỷu, rất hiểm trở. Nhiều đoạn sạt lở, những tảng đá to nằm trên đường, những đống đất đá lù lù giữa đường, có đoạn sạt gần nửa đường xuống sông, xuống vực, vô cùng nguy hiểm.

 Trên Quốc lộ 34, từ Cao Bằng đi Hà Giang, chạy quanh co bên sườn núi và song song với con đường là dòng sông Gâm. Mùa này nước sông dâng cao, có đoạn mấp mé quốc lộ. Nước đục phù sa, cuồn cuộn chảy. Từ Lai Châu qua Điện Biên, dòng sông Đà cũng song song Quốc lộ 12 và cũng đặc quánh phù sa. Màu phù sa là màu của đất đai màu mỡ, cây cối sinh sôi. Ngược lại, dòng suối Lê Nin ở hang Cốc Pó, Cao Bằng mùa này nước ầm ầm như thác đổ, nước tràn rộng như sông. Dòng suối bắt nguồn trong ngọn núi Các Mác mà nước xanh ngắt quanh năm và không bao giờ cạn, mùa này mưa nhiều nước vẫn trong xanh. Màu xanh của suối Lê Nin hòa vào màu xanh của núi Các Mác tạo nên màu xanh vững chãi miền biên viễn.

  Sáu ngày rong ruổi vòng cung biên giới phía Bắc, rất nhiều nơi cắm biển vành đai biên giới, chúng tôi qua rất nhiều bản làng, nhưng rất ít thấy đồng bào mặc trang phục của dân tộc mình. Thỉnh thoảng mới gặp một phụ nữ mặc váy Mông, váy Dao. Đoàn dừng chân uống nước, ăn cơm, mua miến dong, măng khô, nhãn… đều là của đồng bào Thái, Dao, Tày, Nùng, Mông… sản xuất, chế biến bán cho người đi đường. Nhưng họ nói tiếng Kinh rất sõi, ăn mặc như người Kinh, không thể biết họ là đồng bào dân tộc. Họ buôn bán giỏi, nấu ăn ngon, sử dụng quét mã tài khoản rất hiện đại. Đó là những điểm chúng tôi dừng chân, còn lại trên đường đi, chúng tôi nhìn thấy còn nhiều bản quá nghèo. Có bản nhiều nhà nho nhỏ, cũ kĩ, có bản nhà lợp ngói vảy cá thâm sờn có thể như sắp mủn ra khi có cơn mưa đổ xuống, mái ngói như đã gần thế kỷ. Những mái lợp tôn pro xi măng cũng rêu mốc đã vài chục năm. Có nhà chênh vênh trên sườn núi, bên đường quốc lộ, xung quanh chỉ có núi và sông, không có đất để làm ruộng nương. Không hiểu họ lấy gì để sống, thấy thương và lo và vô cùng cảm phục những người dân ở dọc đường biên. Khó khăn vất vả, nghèo khó, cách trở nhưng họ vẫn bám trụ. Đó là nơi chôn rau cắt rốn, là quê hương của họ. Họ không bỏ nó để đi tìm miền đất hứa. Họ là cột mốc chủ quyền vững chãi trên đất liền miền biên viễn của nước ta.

    Không biết ngày thường người dân dọc biên cương có treo cờ Tổ quốc như ở vùng đất mũi Cà Mau không? Chúng tôi đi dịp chuẩn bị Quốc khánh nên hai bên đường nhà nào cũng treo cờ đỏ sao vàng. Các thị trấn, thành phố trang trí cờ đỏ khắp nơi, có những đoạn xe đi dưới rừng cờ. Lá quốc kỳ màu đỏ, có ngôi sao vàng năm cánh ở đâu là người Việt ở đó, thật xúc động và tự hào!

    Quả thật, một tuần rong ruổi miền biên viễn, càng hiểu, càng thấm, càng ngấm, càng hãnh diện và tự hào về đất nước và con người Việt Nam ta. Càng yêu màu xanh, màu vàng của cây cối, màu đỏ của cờ, của phù sa, màu chì của những con đường nhựa và núi đá, màu của những mái nhà ngói, mái tôn mới đỏ hồng, xanh mát, màu của những mái nhà cũ xam xám màu mốc, màu nghèo… Đó là những sắc màu thân quen, gắn bó máu thịt không thể tách rời. Đó cũng là màu của niềm tin, hi vọng một tương lai sáng bừng của dân tộc Việt.