Eudora Welty (1909–2001) là một trong những nữ nhà văn người Mỹ xuất sắc trong thế kỷ XX, từng đoạt giải Pulitzer năm 1973. Bà dành phần lớn cuộc đời tại quê nhà Mississippi, nơi trở thành chất liệu chính cho các tác phẩm của bà. Văn phong của Welty nổi bật với khả năng khắc họa sâu sắc tâm lý con người, kết hợp giữa tình yêu thương và cái nhìn thấu suốt về đời sống miền Nam nước Mỹ cổ kính.

“Con đường mòn” (A Worn Path) là một truyện ngắn xuất sắc của Eudora Welty, nhân vật chính tên là Phoenix Jackson – một bà lão da màu gầy guộc vượt qua chặng đường dài gian khổ để lấy thuốc cho đứa cháu trai.

Tác phẩm mang ý nghĩa sâu sắc về sức mạnh tinh thần và tình yêu thương vô điều kiện. Hành trình của cụ bà Phoenix là biểu tượng cho sự kiên cường, lòng vị tha và phẩm giá của con người trước nghịch cảnh của tuổi già và nghèo khổ. Con đường mòn ấy không chỉ là một lối đi, mà còn là minh chứng cho tình thương yêu sâu thẳm của con người.

                                                                        BBT

Đó là một ngày đầu đông tháng Chạp, trời buổi sáng tinh khôi, trong vắt và giá lạnh. Xa xa ngoài cánh đồng quê, có một bà lão da đen đầu quấn khăn vải đỏ, đang đi trên con đường mòn xuyên qua rừng thông. Tên bà là Phoenix Jackson. Bà cụ đã già khú và nhỏ nhắn, bước đi chậm chạp trong bóng râm của rừng thông, khẽ lắc lư qua lại trong mỗi bước đi, với nhịp điệu nặng nề mà đều đặn tựa như con lắc của một chiếc đồng hồ cổ. Bà cầm một chiếc gậy nhỏ, mỏng mảnh làm từ một chiếc ô che đầu, và dùng nó gõ nhẹ xuống mặt đất đóng băng trước mặt. Âm thanh ấy vang lên trầm buồn và dai dẳng trong không khí tĩnh lặng, nghe như tiếng hót trầm ngâm của một chú chim nhỏ lẻ loi.

Bà mặc một chiếc váy sọc sẫm màu dài đến tận cổ chân, và một chiếc tạp dề dài tương tự làm từ chiếc bao tời đựng đường mía đã tẩy trắng, có một chiếc túi đầy ắp: tất cả đều gọn gàng và tươm tất, nhưng cứ mỗi bước đi, bà lại có nguy cơ vấp phải dây giày đang kéo lê dưới chân vì đôi giày không buộc dây. Bà nhìn thẳng về phía trước. Đôi mắt bà đã mờ đục vì tuổi già. Làn da bà chằng chịt những nếp nhăn đan cài thành một lối đi riêng, như thể cả một cái cây nhỏ hằn giữa trán, nhưng bên dưới lại ẩn chứa sắc vàng óng, và hai gò má nhô cao được thắp sáng bởi ánh lửa vàng rực dưới làn da tối màu. Dưới chiếc khăn vải đỏ, mái tóc bà buông xuống cổ thành những lọn xoăn mỏng manh, vẫn đen nhánh và thoang thoảng mùi tanh của đồng.

Thỉnh thoảng lại có tiếng động rung chuyển trong bụi rậm. Bà cụ Phoenix nói: “Tránh đường cho ta, lũ cáo, cú, bọ cánh cứng, thỏ rừng, gấu trúc và muôn thú hoang!… Tránh xa chân ta ra, lũ chim cút nhỏ… Tránh xa lối ta đi, lũ lợn rừng sục sạo. Đừng có con nào lao về phía ta. Ta còn phải đi một quãng đường dài.” Dưới bàn tay nhỏ nhắn lấm tấm tàn nhang đen của bà, cây gậy dẻo dai như roi xe ngựa lại quất vào bụi rậm như thể để đánh thức bất cứ thứ gì đang ẩn nấp.

Bà tiếp tục đi. Khu rừng sâu thẳm và tĩnh lặng. Ánh mặt trời làm cho những chiếc lá thông gần như quá sáng để nhìn thẳng vào, tận trên cao nơi gió đang đu đưa. Những quả thông rơi xuống nhẹ như lông vũ. Dưới vũng đất trũng có một con chim bồ câu buồn ( mourning dove – ND)– vẫn chưa quá muộn với nó.

Con đường dẫn lên một ngọn đồi. “Hình như có xiềng xích níu chân mình mỗi khi đi đến đoạn này,” bà nói, bằng giọng điệu tranh luận mà người già thường dùng để tự nói với bản thân. “Có thứ gì đó luôn níu giữ mình trên ngọn đồi này – van nài mình ở lại.”

Sau khi lên đến đỉnh, bà quay lại và nhìn chăm chú, nghiêm nghị về phía sau, nơi bà vừa đi qua. “Lên qua rừng thông,” bà nói chậm rãi. “Giờ xuống qua rừng sồi.”

Mắt bà mở to hết cỡ, và bà bắt đầu đi xuống nhẹ nhàng. Nhưng trước khi xuống đến chân đồi, một bụi cây vướng vào váy bà.

Những ngón tay bà thoăn thoắt và chăm chú gỡ ra, nhưng váy bà rộng và dài, nên trước khi bà kịp kéo ra ở chỗ này thì đã bị vướng vào chỗ khác. Không thể để chiếc váy bị rách. “Ta đang ở trong bụi gai rồi,” bà nói. “Gai ơi, ngươi lại làm cái việc của ngươi đấy à. Chẳng bao giờ chịu để người ta đi qua – đời nào. Đôi mắt già nua này cứ tưởng ngươi là một bụi cây xanh nhỏ xinh cơ đấy.”

Cuối cùng, toàn thân run rẩy, bà đứng dậy được, và một lúc sau mới dám cúi xuống nhặt cây gậy.

“Mặt trời cao quá rồi!” bà kêu lên, ngả người ra sau và nhìn lên, những giọt nước mắt đặc quánh lăn dài trên má. “Thời gian ở đây trôi đi nhanh quá.”

Dưới chân ngọn đồi này là một chỗ có một khúc gỗ được đặt ngang qua con suối.

“Giờ thì đến đoạn thử thách rồi,” bà Phoenix nói. Duỗi chân phải ra, bà bước lên khúc gỗ và nhắm mắt lại. Xắn váy lên, giơ cây gậy thẳng trước mặt một cách quyết liệt như một nhân vật trong lễ hội diễu hành, bà bắt đầu bước qua. Rồi bà mở mắt ra và đã an toàn ở bên kia.

“Mình không già như mình nghĩ,” bà nói.

Nhưng bà ngồi xuống nghỉ ngơi. Bà trải váy ra trên bờ đất xung quanh và khoanh tay lên đầu gối. Phía trên bà là một cái cây phủ đầy tầm gửi lấp lánh tựa màn sương ngọc trai. Bà không dám nhắm mắt lại, và khi một đứa trẻ mang đến cho bà một chiếc đĩa có một miếng bánh vân cẩm thạch, bà đã nói chuyện với đứa trẻ. “Điều đó có thể chấp nhận được,” bà nói. Nhưng khi bà định cầm lấy thì chỉ thấy mỗi bàn tay mình giơ lên giữa khoảng không.

Vì vậy, bà rời khỏi cái cây đó và phải chui qua một hàng rào dây thép gai. Ở đó, bà phải bò trườn, dang rộng đầu gối và duỗi các ngón tay như một đứa trẻ đang cố leo lên bậc thang. Nhưng bà tự nói lớn với chính mình: bà không thể để váy mình bị xé rách lúc này, vào lúc muộn mằn thế này trong ngày, và bà cũng không thể trả giá bằng việc bị cưa cụt tay hay chân nếu bị mắc kẹt ngay tại chỗ.

Cuối cùng, bà đã an toàn vượt qua hàng rào và đứng lên trên một khu đất trống. Những cây cổ thụ khô héo, trông giống như những người đàn ông da đen cụt một tay, đứng sừng sững giữa những thân cây màu tím của cánh đồng bông xơ xác. Có một con kền kền đang đậu ở đó.

“Ngươi nhìn ai vậy?”

Bà len lỏi dọc theo luống cày.

“May mà đây không phải mùa bò tót,” bà nói, liếc nhìn sang bên cạnh, “và Chúa nhân từ đã khiến những con rắn cuộn tròn ngủ đông. Thật vui vì tôi không thấy con rắn hai đầu nào bò quanh cái cây đó nữa, nơi nó từng đến hồi mùa hè. Hồi đó phải mất khá lâu mới đi qua được nó.”

Bà đi xuyên qua cánh đồng bông cũ và tiến vào một cánh đồng ngô khô. Cánh đồng rì rầm và rung chuyển, cao hơn cả đầu bà. “Giờ thì đi qua mê cung thôi,” bà nói, vì chẳng có lối đi nào cả.

Rồi có một vật gì đó cao, đen và gầy gò di chuyển trước mặt bà.

Lúc đầu bà tưởng đó là một người đàn ông. Có thể đó là một người đàn ông đang nhảy múa trên cánh đồng. Nhưng bà đứng yên và lắng nghe, và nó không hề phát ra tiếng động. Nó im lặng như một bóng ma.

“Bóng ma,” bà nói gay gắt, “ngươi là bóng ma của ai? Vì ta chưa từng nghe nói về cái chết nào gần đây cả.”

Nhưng không có câu trả lời, chỉ có điệu nhảy rách rưới trong gió.

Bà nhắm mắt lại, đưa tay ra và chạm vào ống tay áo. Bà tìm thấy một chiếc áo khoác, và bên trong đó là một khoảng trống rỗng, lạnh như băng.

“Đồ bù nhìn!” bà nói. Mặt bà sáng bừng lên. “Lẽ ra ta phải bị nhốt lại rồi mới phải,” bà vừa cười vừa bảo. “Đầu óc lú lẫn hết cả rồi. Già quá rồi. Già nhất trong những người ta biết. Nhảy đi, đồ bù nhìn già nua,” bà nói, “để ta nhảy cùng ngươi nào.”

Bà đá chân qua luống cày, miệng trễ xuống và lắc đầu một hai lần theo kiểu vênh váo. Vài vỏ trấu rơi xuống và xoáy thành những dải quanh váy bà.

Rồi bà tiếp tục đi, rẽ sang hai bên bằng cây gậy, xuyên qua cánh đồng rì rầm. Cuối cùng bà đến cuối cánh đồng, đến một lối mòn dành cho xe ngựa, nơi cỏ bạc lay động giữa những vệt bánh xe đỏ. Những con chim cút đi lại xung quanh như những con gà mái tơ, trông thật duyên dáng và kín đáo.

“Đi đứng nhẹ nhàng thôi nào,” bà nói. “Đây là nơi dễ chịu. Đây là đoạn dễ đi.” Bà men theo lối mòn, bước thấp thễnh qua những cánh đồng trống trải yên tĩnh, xuyên qua những hàng cây nhỏ điểm xuyết những chiếc lá khô bạc trắng, ngang qua những túp lều bạc màu vì thời tiết với cửa ra vào và cửa sổ đều đóng kín bằng ván, tất cả trông như những bà lão bị phù phép đang ngồi đó. “Mình đang bước đi trong giấc ngủ của họ,” bà nói, gật đầu lia lịa.

Bà đi vào một khe núi, nơi có một dòng suối lặng lẽ chảy qua một khúc gỗ rỗng. Bà cụ Phoenix cúi xuống uống nước. “Cây tùng hương làm cho nước ngọt,” bà nói, rồi uống thêm. “Không biết ai đã khơi cái giếng này, vì nó đã ở đây từ khi mình sinh ra.”

Con đường băng qua một vùng đầm lầy, nơi rêu rủ xuống trắng như ren (dentelle – ND) từ từng cành cây. “Ngủ yên đi, lũ cá sấu, và thổi bong bóng của các ngươi đi.” Rồi những cây bách mọc lấn ra đường. Con đường sâu hun hút xuống giữa những bờ đất cao, màu xanh mướt. Phía trên, những cây sồi cổ thụ đan vào nhau, và nơi đó tối tăm như hang động.

Một con chó đen to lớn với chiếc lưỡi thè ra từ đám cỏ dại bên mương. Bà đang mải suy nghĩ, không đề phòng, nên khi nó lao về phía bà, bà chỉ kịp lấy gậy đập nhẹ vào nó. Bà ngã lộn nhào xuống mương, như một làn bông sữa nhỏ.

Ở dưới đó, tâm trí bà dần bảng lảng trôi đi. Một giấc mơ ập đến, bà đưa tay lên, nhưng không có gì với xuống để kéo bà lại. Thế là bà nằm đó và chẳng mấy chốc bắt đầu tự nói. “Bà già này,” bà tự nhủ, “con chó đen kia từ dưới bụi rậm chui lên để chặn đường bà, vậy mà giờ nó lại đang ngồi trên cái đuôi đẹp đẽ của nó, mỉm cười với bà đấy.”

Cuối cùng, một người đàn ông da trắng đi ngang qua và tìm thấy bà – một người thợ săn, một chàng trai trẻ, dắt theo con chó của mình bằng xích.

“Này bà ơi!” anh ta cười. “Bà đang làm gì ở dưới đó vậy?”

“Nằm ngửa như con bọ hung chờ người ta lật lại ấy mà, thưa ông,” bà nói, đưa tay lên.

Anh ta nhấc bổng bà lên, đu đưa trên không trung một nhịp rồi đặt xuống. “Có gãy gì không, bà ơi?”

“Không thưa ông, mấy cây cỏ dại già khô này vẫn còn đàn hồi tốt mà,” bà Phoenix nói sau khi lấy lại hơi thở. “Cảm ơn ông đã đến.”

“Bà sống ở đâu vậy, bà?” anh ta hỏi, trong khi hai con chó đang gầm gừ với nhau.

“Ở tận đằng xa kia, thưa ông, phía sau ngọn đồi. Từ đây ông thậm chí không nhìn thấy.”

“Đang trên đường về nhà à?”

“Không thưa ông, tôi đang đi vào thị trấn.”

“Chao ôi, xa thế! Đó cũng là quãng đường xa nhất mà tôi đi bộ khi tự mình ra ngoài này, và tôi sẽ kiếm được chút lợi lộc cho công sức của mình.” Anh ta vỗ vào chiếc túi đầy đồ đang mang, và một cái móng vuốt nhỏ khép chặt treo lủng lẳng. Đó là một con chim cút, mỏ nó ngoạm lại một cách đáng thương, cho thấy nó đã chết. “Giờ thì bà về nhà đi, bà ơi!”

“Tôi phải vào thị trấn bằng được, thưa ông,” bà Phoenix nói. “Đến hẹn rồi.”

Anh ta lại cười phá lên, tiếng cười vang vọng khắp không gian. “Tôi biết các bà người da màu già như các bà mà! Sẽ không bỏ lỡ việc đến thị trấn gặp ông già Noel đâu!”

Nhưng có điều gì đó khiến bà lão Phoenix đứng im bất động.

Những nếp nhăn sâu trên khuôn mặt bà bỗng tỏa ra một vẻ dữ dội và khác lạ. Mắt bà chợt nhìn thấy một đồng năm xu sáng loáng rơi ra từ túi người đàn ông xuống đất.

“Bà bao nhiêu tuổi rồi, bà ơi?” anh ta hỏi.

“Không biết được, thưa ông,” bà đáp, “không biết được đâu.”

Rồi bà khẽ kêu lên, vỗ tay và nói, “Xéo ngay khỏi đây, đồ chó! Nhìn kìa! Nhìn con chó kia kìa!” Bà cười như thể đang thán phục. “Nó chẳng sợ ai cả. Nó là một con chó đen to lớn.” Bà thì thầm, “Đánh nó đi!”

Người đàn ông nói: “Hãy xem tôi trị con chó thiến kia.” “Đánh nó đi, Pete! Đánh nó!”

Bà Phoenix nghe thấy tiếng chó đánh nhau, tiếng người đàn ông vừa chạy vừa ném gậy. Bà thậm chí còn nghe thấy tiếng súng bắn. Nhưng lúc đó bà đang từ từ cúi người về phía trước, càng lúc càng cúi, mi mắt sụp xuống che kín đôi mắt, như thể bà đang làm điều này trong giấc ngủ. Cằm bà gần chạm vào đầu gối. Lòng bàn tay màu vàng của bà thò ra từ nếp gấp của tạp dề. Mấy ngón tay bà trượt xuống và dọc theo mặt đất bên dưới đồng tiền với sự duyên dáng và cẩn trọng như thể đang nhấc một quả trứng từ dưới bụng một con gà mái đang ấp. Rồi bà từ từ đứng thẳng dậy; bà đứng thẳng và đồng năm xu đã nằm trong túi tạp dề. Một con chim bay qua. Môi bà mấp máy. “Chúa đã luôn dõi theo mình. Mình trở thành trộm cắp rồi đây.”

Người đàn ông quay lại, và con chó của anh ta thở hổn hển cạnh họ. “Chà, lần này tôi đã dọa cho nó sợ lắm,” anh ta nói, rồi cười lớn, nhấc súng lên và chĩa vào bà Phoenix.

Bà đứng thẳng và đối mặt với anh ta.

“Súng không làm bà sợ à?” anh ta nói, vẫn chĩa súng.

“Không, thưa ông, trong đời tôi, tôi đã thấy nhiều khẩu súng nổ ở khoảng cách gần hơn thế này nhiều, và vì những việc còn nhỏ nhặt hơn việc tôi vừa làm,” bà nói, hoàn toàn bất động.

Anh ta mỉm cười và vác súng lên vai. “Ồ, bà ơi,” anh ta nói, “bà chắc hẳn đã một trăm tuổi rồi và chẳng biết sợ là gì. Nếu có tiền, tôi sẽ cho bà một đồng mươi xu.

Nhưng bà nghe lời khuyên của tôi và ở nhà, thì sẽ không có chuyện gì xảy ra với bà đâu.”

“Tôi phải đi tiếp thôi, thưa ông,” bà Phoenix nói. Bà khẽ nghiêng cái đầu quấn khăn vải đỏ. Rồi họ đi theo hai hướng khác nhau, nhưng bà vẫn nghe thấy tiếng súng nổ liên hồi trên đồi.

Bà tiếp tục bước đi. Bóng cây sồi phủ xuống đường như những tấm rèm. Rồi bà ngửi thấy mùi khói củi, mùi sông, và bà nhìn thấy một ngọn tháp chuông và những căn nhà gỗ trên những bậc thềm dốc đứng. Hàng chục đứa trẻ da đen nhỏ xíu xoay tròn xung quanh bà. Phía trước là Natchez đang tỏa sáng. Chuông ngân vang. Bà tiếp tục bước đi.

Ở thành phố lát đá đó đang là mùa Giáng sinh. Những ngọn đèn điện màu đỏ và màu xanh lá cây được giăng chéo khắp nơi, tất cả đều được bật sáng ngay giữa ban ngày. Bà Phoenix già có lẽ đã lạc lối nếu bà không hoài nghi thị lực của mình và dựa vào đôi chân để biết đường đi.

Bà lặng lẽ dừng lại trên vỉa hè, nơi có nhiều người qua lại. Một người phụ nữ đi tới trong đám đông, mang theo một vòng tay đầy quà gói màu đỏ, xanh lá cây và bạc; cô ấy tỏa ra mùi hương như những bông hồng đỏ giữa mùa hè nóng bức, và bà Phoenix đã gọi cô ấy lại.

“Làm ơn buộc hộ già cái dây giày với, cô bé?” Bà giơ chân lên.

“Bà muốn gì ạ, bà cụ?”

“Xem đôi giày của già này,” bà Phoenix nói. “Đi ngoài quê thì được, nhưng vào trong tòa nhà lớn này thì không ổn.”

“Vậy thì đứng yên nào, bà cụ,” người phụ nữ nói. Cô đặt những gói đồ xuống vỉa hè bên cạnh, rồi lồng dây và buộc chặt cả hai chiếc giày.

“Không thể tự buộc dây khi tay cầm gậy,” bà Phoenix nói. “Cảm ơn cô bé. Già không ngại nhờ một cô gái tốt bụng buộc dây giày giúp già khi ra đường đâu.”

Chậm rãi di chuyển từ bên này sang bên kia, bà đi vào tòa nhà lớn, rồi leo lên một cầu thang xoắn ốc, nơi bà bước lên đi xuống cho đến khi chân bà mỏi nhừ và dừng lại.

Bà bước qua một cánh cửa, và ở đó bà nhìn thấy trên tường treo một áng văn được đóng dấu vàng và lồng trong khung vàng, trùng khớp với giấc mơ đang hiện hữu trong đầu bà.

“Tôi đây rồi,” bà nói. Một sự cứng cỏi mang tính nghi thức và trang nghiêm bao trùm khắp cơ thể bà.

“Chắc là một trường hợp cần nhận trợ cấp từ thiện,” một cô nhân viên ngồi ở bàn trước mặt bà nói.

Nhưng bà Phoenix chỉ nhìn lên trên đầu cô ta. Mồ hôi lấm tấm trên mặt bà, những nếp nhăn trên da sáng lấp lánh như một tấm lưới rực rỡ.

“Nói to lên nào, bà cụ,” người phụ nữ nói. “Tên bà là gì? Chúng tôi cần biết tiền sử của bà. Bà đã từng đến đây chưa? Bà có vấn đề gì vậy?”

Bà Phoenix già chỉ khẽ giật cơ mặt như thể có con ruồi đang làm phiền bà.

“Bà bị điếc à?” người tiếp tân kêu lên.

Nhưng đúng lúc đó cô y tá bước vào.

“Ồ, đó chỉ là cụ Phoenix già thôi mà,” cô y tá nói. “Cụ ấy không đến đây vì bản thân mình – cụ ấy có một đứa cháu trai nhỏ. Cụ ấy thực hiện những chuyến đi này đều đặn như đồng hồ vậy. Cụ ấy sống ở tận phía sau con đường Natchez Trace cũ.” Cô y tá cúi xuống. “Nào, cụ Phoenix, sao cụ không ngồi xuống ghế? Chúng cháu không muốn để cụ phải đứng sau một chuyến đi dài như vậy đâu.” Cô y tá chỉ tay.

Bà lão ngồi xuống, lưng thẳng dốc trên ghế.

“Giờ thì, cậu bé thế nào rồi?” cô y tá hỏi.

Bà Phoenix già không nói gì.

“Cháu hỏi, cậu bé thế nào rồi?”

Nhưng bà Phoenix chỉ im lặng chờ đợi và nhìn thẳng về phía trước, khuôn mặt rất nghiêm nghị và cứng đơ.

“Cổ họng của cậu bé đỡ hơn chưa?” cô y tá hỏi. “Cụ Phoenix, cụ không nghe thấy cháu nói sao? Cổ họng của cháu trai cụ đã đỡ hơn kể từ lần cuối cụ đến lấy thuốc chưa?”

Với hai tay đặt trên đầu gối, bà lão chờ đợi, im lặng, thẳng người và bất động, như thể bà đang mặc áo giáp.

“Cụ không được làm mất thời gian của chúng cháu như vậy đâu, cụ Phoenix,” cô y tá nói. “Hãy kể nhanh về cháu trai của cụ đi, và kết thúc chuyện này nào. Thằng bé chưa chết, phải không?”

Cuối cùng, một tia sáng lóe lên trên khuôn mặt bà, rồi một ngọn lửa hiểu biết bừng cháy, và bà lên tiếng.

“Cháu trai của tôi. Trí nhớ của tôi bỏ tôi. Tôi ngồi đây và quên mất lý do tại sao mình lại thực hiện chuyến đi dài này.”

“Quên ư?” Cô y tá cau mày. “Sau khi cụ đã đi một chặng đường dài như vậy sao?”

Rồi bà Phoenix giống như một bà lão đang cầu xin một sự tha thứ đầy trang nghiêm vì đã thức giấc trong đêm với nỗi sợ hãi. “Tôi chưa bao giờ được đi học – tôi đã quá già khi diễn ra cuộc Đầu hàng (trong Nội chiến Mỹ) rồi,” bà nói bằng giọng nhỏ nhẹ. “Tôi là một bà lão không có học thức. Trí nhớ của tôi đã phản bội tôi. Cháu trai nhỏ của tôi, thằng bé vẫn thế thôi, vậy mà tôi lại quên mất trên đường đến đây.”

“Cổ họng chẳng bao giờ lành lại được, phải không?” cô y tá nói với bà Phoenix bằng giọng to và chắc chắn. Lúc này, cô ấy đã cầm một tấm thẻ ghi vài dòng, một danh sách nhỏ. “Vâng. Nuốt phải chất kiềm. Khi nào ấy nhỉ? – Tháng Giêng – hai – ba năm trước –”

Bà Phoenix nói mà không cần ai hỏi. “Không, cô ơi, nó chưa chết, nó vẫn vậy thôi. Cứ một chốc cổ họng nó lại bắt đầu nghẹn lại, rồi nó không nuốt được. Nó không thở được. Nó không tự đỡ được. Thế là đến hẹn, tôi lại phải đi một chuyến lấy thuốc an thần.”

“Vâng. Bác sĩ nói chỉ cần bà đến lấy là được,” y tá nói. “Nhưng căn bệnh này dai dẳng lắm.”

“Thằng cháu nhỏ của tôi, nó ngồi trên nhà, quấn kín mít, chờ đợi một mình,” Bà cụ Phoenix tiếp tục. “Trên đời này chỉ còn lại hai bà cháu. Nó đau đớn nhưng chẳng chút ngã lòng. Nó có gương mặt dễ thương lắm. Nó sẽ kiên cường sống tiếp thôi. Nó đắp một chiếc chăn vá nhỏ rồi ló đầu ra, há miệng như một chú chim non. Giờ tôi nhớ rõ mồn một rồi. Tôi sẽ không bao giờ quên nó nữa, suốt cả quãng thời gian đằng đẵng còn lại. Tôi có thể nhận ra nó giữa muôn vạn người trên đời.”

“Được rồi.” Cô y tá cố gắng dỗ dành bà. Cô ấy mang đến cho bà một lọ thuốc. “Từ thiện,” cô ấy nói, đánh dấu vào một cuốn sổ.

Bà cụ Phoenix cầm lọ thuốc sát mắt nhìn, rồi cẩn thận bỏ vào túi.

“Cảm ơn cô,” bà nói.

“Giáng sinh đến rồi, bà ơi,” cô nhân viên nói. “Cháu có thể tặng bà mấy xu trong ví của cháu được không?”

“Năm đồng một xu là được một đồng năm xu,” bà Phoenix nói cứng nhắc.

“Một đồng năm xu đây ạ,” cô nhân viên nói.

Bà Phoenix cẩn thận đứng dậy và đưa tay ra. Bà nhận lấy đồng năm xu, rồi mò tìm đồng năm xu khác trong túi ra và đặt cạnh đồng mới. Bà chăm chú nhìn vào lòng bàn tay, đầu nghiêng sang một bên.

Rồi bà gõ nhẹ cây gậy xuống sàn. “Đây là việc già phải làm,” bà nói. “Già sẽ đến cửa hàng và mua cho cháu già một cái cối xay gió nhỏ bằng giấy người ta bày bán. Thằng bé sẽ khó mà tin được trên đời này lại có thứ như vậy. Già sẽ về lại chỗ cháu đang đợi, giơ thẳng nó lên trong tay này.”

Bà giơ bàn tay còn lại lên, khẽ gật đầu, quay người và bước ra khỏi phòng khám của bác sĩ. Rồi những bước chân chậm rãi của bà bắt đầu xuống cầu thang.

Dịch giả: Bùi Xuân – Phó Chủ tịch Hội đồng dịch văn học (HNV VN)

A WORN PATH

It was December—a bright frozen day in the early morning. Far out in the country there was an old Negro woman with her head tied red rag, coming along a path through the pinewoods. Her name was Phoenix Jackson. She was very old and small and she walked slowly in the dark pine shadows, moving a little from side to side in her steps, with the balanced heaviness and lightness of a pendulum in a grand- father clock. She carried a thin, small cane made from an umbrella, and with this she kept tapping the frozen earth in front of her. This made a grave and persistent noise in the still air, that seemed meditative like the chirping of a solitary little bird.

She wore a dark striped dress reaching down to her shoe tops, and an equally long apron of bleached sugar sacks, with a full pocket: all neat and tidy, but every time she took a step she might have fallen over her shoelaces, which dragged from her unlaced shoes. She looked straight ahead. Her eyes were blue with age. Her skin had a pattern all its own of numberless branching wrinkles and as though a whole little tree stood in the middle of her forehead, but a golden color ran underneath, and the two knobs of her cheeks were illumined by a yellow burning under the dark. Under the red rag her hair came down on her neck in the frailest of ringlets, still black, and with an odor like copper.

Now and then there was a quivering in the thicket. Old Phoenix said, “Out of my way, all you foxes, owls, beetles, jack rabbits, coons and wildanimals!. . . Keep out from under these feet, little bob-whites…. Keep the big wild hogs out of my path. Don’t let none of those come running my direction. I got a long way.” Under her small black-freckled hand her cane, limber as a buggy whip, would switch at the brush as if to rouse up any hiding things.

On she went. The woods were deep and still. The sun made the pine needles almost too bright to look at, up where the wind rocked. The cones dropped as light as feathers. Down in the hollow was the mourning dove—it was not too late for him.

The path ran up a hill. “Seem like there is chains about my feet, time I get this far,” she said, in the voice of argument old people keep to use with themselves. “Something always take a hold of me on this hill— pleads I should stay.”

After she got to the top she turned and gave a full, severe look behind her where she had come. “Up through pines,” she said at length. “Now down through oaks.” Her eyes opened their widest, and she started down gently. But before she got to the bottom of the hill a bush caught her dress.

Her fingers were busy and intent, but her skirts were full and long, so that before she could pull them free in one place they were caught in another. It was not possible to allow the dress to tear. “I in the thorny bush,” she said. “Thorns, you doing your appointed work. Never want to let folks pass, no sir. Old eyes thought you was a pretty little green bush.”

Finally, trembling all over, she stood free, and after a moment dared to stoop for her cane.

“Sun so high!” she cried, leaning back and looking, while the thick tears went over her eyes. “The time getting all gone here.” At the foot of this hill was a place where a log was laid across the creek.

“Now comes the trial,” said Phoenix. Putting her right foot out, she mounted the log and shut her eyes. Lifting her skirt, leveling her cane fiercely before her, like a festival figure in some parade, she began to march across. Then she opened her eyes and she was safe on the other side. “I wasn’t as old as I thought,” she said.

But she sat down to rest. She spread her skirts on the bank around her and folded her hands over her knees. Up above her was a tree in a pearly cloud of mistletoe. She did not dare to close her eyes, and when a little boy brought her a plate with a slice of marble-cake on it she spoke to him. “That would be acceptable,” she said. But when she went to take it there was just her own hand in the air.

So she left that tree, and had to go through a barbed-wire fence. There she had to creep and crawl, spreading her knees and stretching her fingers like a baby trying to climb the steps. But she talked loudly to herself: she could not let her dress be torn now, so late in the day, and she could not pay for having her arm or her leg sawed off if she got caught fast where she was.

At last she was safe through the fence and risen up out in the clearing. Big dead trees, like black men with one arm, were standing in the purple stalks of the withered cotton field. There sat a buzzard.

“Who you watching?”

In the furrow she made her way along.

“Glad this not the season for bulls,” she said, looking sideways, “and the good Lord made his snakes to curl up and sleep in the winter. A pleasure I don’t see no two-headed snake coming around that tree, where it come once. It took a while to get by him, back in the summer.”

She passed through the old cotton and went into a field of dead corn. It whispered and shook and was taller than her head. “Through the maze now,” she said, for there was no path.

Then there was something tall, black, and skinny there, moving before her.

At first she took it for a man. It could have been a man dancing in the field. But she stood still and listened, and it did not make a sound. It was as silent as a ghost.

“Ghost,” she said sharply, “who be you the ghost of? For I have heard of nary death close by.”

But there was no answer, only the ragged dancing in the wind.

She shut her eyes, reached out her hand, and touched a sleeve. She found a coat and inside that an emptiness, cold as ice.

“You scarecrow,” she said. Her face lighted. “I ought to be shut up for good,” she said with laughter. “My senses is gone. I too old. I the oldest people I ever know. Dance, old scarecrow,” she said, “while I dancing with you.” She kicked her foot over the furrow, and with mouth drawn down, shook her head once or twice in a little strutting way. Some husks blew down and whirled in streamers about her skirts.

Then she went on, parting her way from side to side with the cane, through the whispering field. At last she came to the end, to a wagon track where the silver grass blew between the red ruts. The quail were walking around like pullets, seeming all dainty and unseen.

“Walk pretty,” she said. “This the easy place. This the easy going.” She followed the track, swaying through the quiet bare fields, through the little strings of trees silver in their dead leaves, past cabins silver from weather, with the doors and windows boarded shut, all like old women under a spell sitting there. “I walking in their sleep,” she said, nodding her head vigorously.

In a ravine she went where a spring was silently flowing through a hollow log. Old Phoenix bent and drank. “Sweet-gum makes the water sweet,” she said, and drank more. “Nobody know who made this well, for it was here when I was born.”

The track crossed a swampy part where the moss hung as white as lace from every limb. “Sleep on, alligators, and blow your bubbles.” Then the track went into the road. Deep, deep the road went down between the high green-colored banks. Overhead the live-oaks met, and it was as dark as a cave.

A black dog with a lolling tongue came up out of the weeds by the ditch. She was meditating, and not ready, and when he came at her she only hit him a little with her cane. Over she went in the ditch, like a little puff of milkweed. Down there, her senses drifted away. A dream visited her, and she reached her hand up, but nothing reached down and gave her a pull. So she lay there and presently went to talking. “Old woman,” she said to herself, “that black dog come up out of the weeds to stall you off, and now there he sitting on his fine tail, smiling at you.”

A white man finally came along and found her—a hunter, a young man, with his dog on a chain.

“Well, Granny!” he laughed. “What are you doing there?”

“Lying on my back like a June-bug waiting to be fumed over, mister,” she said, reaching up her hand.

He lifted her up, gave her a swing in the air, and set her down. “Anything broken, Granny?”

“No sir, them old dead weeds is springy enough,” said Phoenix, when she had got her breath. “I thank you for your trouble.”

“Where do you live, Granny?” he asked, while the two dogs were growling at each other.

“Away back yonder, sir, behind the ridge. You can’t even see it from here.”

“On your way home?”

“No sir, I going to town.”

“Why, that’s too far! That’s as far as I walk when I come out myself, and I get something for my trouble.” He patted the stuffed bag he carried, and there hung down a little closed claw. It was one of the bob-whites, with its beak hooked bitterly to show it was dead. “Now you go on home, Granny!”

“I bound to go to town, mister,” said Phoenix. “The time come around.” He gave another laugh, filling the whole landscape. “I know you old colored people! Wouldn’t miss going to town to see Santa Claus!”

But something held old Phoenix very still.

The deep lines in her face went into a fierce and different radiation. Without warning, she had seen with her own eyes a flashing nickel fall out of the

man’s pocket onto the ground.

“How old are you, Granny?” he was saying.

“There is no telling, mister,” she said, “no telling.”

Then she gave a little cry and clapped her hands and said, “Git on away from here, dog! Look! Look at that dog!” She laughed as if in admiration. “He ain’t scared of nobody. He a big black dog.” She whispered, “Sic him!”

“Watch me get rid of that cur,” said the man. “Sic him, Pete! Sic him!”

Phoenix heard the dogs fighting, and heard the man running and throwing sticks. She even heard a gunshot. But she was slowly bending forward by that time, further and further forward, the lids stretched down over her eyes, as if she were doing this in her sleep. Her chin was lowered almost to her knees. The yellow palm of her hand came out from the fold of her apron. Her fingers slid down and along the ground under the piece of money with the grace and care they would have in lifting an egg from under a setting hen. Then she slowly straightened up, she stood erect, and the nickel was in her apron pocket. A bird flew by. Her lips moved. “God watching me the whole time. I come to stealing.”

The man came back, and his own dog panted about them. “Well, I scared him off that time,” he said, and then he laughed and lifted his gun and pointed it at Phoenix.

She stood straight and faced him.

“Doesn’t the gun scare you?” he said, still pointing it.

“No, sir, I seen plenty go off closer by, in my day, and for less than what I done,” she said, holding utterly still.

He smiled, and shouldered the gun. “Well, Granny,” he said, “you must be a hundred years old, and scared of nothing. I’d give you a dime if I had any money with me. But you take my advice and stay home, and nothing will happen to you.”

“I bound to go on my way, mister,” said Phoenix. She inclined her head in the red rag. Then they went in different directions, but she could hear the gun shooting again and again over the hill.

She walked on. The shadows hung from the oak trees to the road like curtains. Then she smelled wood-smoke, and smelled the river, and she saw a steeple and the cabins on their steep steps. Dozens of little black children whirled around her. There ahead was Natchez shining. Bells were ringing. She walked on.

In the paved city it was Christmas time. There were red and green electric lights strung and crisscrossed everywhere, and all turned on in the daytime. Old Phoenix would have been lost if she had not distrusted her eyesight and depended on her feet to know where to take her.

She paused quietly on the sidewalk where people were passing by. A lady came along in the crowd, carrying an armful of red-, green- and silver- wrapped presents; she gave off perfume like the red roses in hot summer, and Phoenix stopped her.

“Please, missy, will you lace up my shoe?” – She held up her foot.

“What do you want, Grandma?”

“See my shoe,” said Phoenix. “Do all right for out in the country, but wouldn’t look right to go in a big building.”

“Stand still then, Grandma,” said the lady. She put her packages down on the sidewalk beside her and laced and tied both shoes tightly.

“Can’t lace ’em with a cane,” said Phoenix. “Thank you, missy. I doesn’t mind asking a nice lady to tie up my shoe, when I gets out on the street.” Moving slowly and from side to side, she went into the big building, and into a tower of steps, where she walked up and around and around until her feet knew to stop.

She entered a door, and there she saw nailed up on the wall the document that had been stamped with the gold seal and framed in the gold frame, which matched the dream that was hung up in her head.

“Here I be,” she said. There was a fixed and ceremonial stiffness over her body.

“A charity case, I suppose,” said an attendant who sat at the desk before her.

But Phoenix only looked above her head. There was sweat on her face, the wrinkles in her skin shone like a bright net.

“Speak up, Grandma,” the woman said. “What’s your name? We must have your history, you know. Have you been here before? What seems to be the trouble with you?” Old Phoenix only gave a twitch to her face as if a fly were bothering her.

“Are you deaf?” cried the attendant.

But then the nurse came in.

“Oh, that’s just old Aunt Phoenix,” she said. “She doesn’t come for herself—she has a little grandson. She makes these trips just as regular as clockwork. She lives away back off the Old Natchez Trace.” She bent down. “Well, Aunt Phoenix, why don’t you just take a seat? We won’t keep you standing after your long trip.” She pointed. The old woman sat down, bolt upright in the chair.

“Now, how is the boy?” asked the nurse.

Old Phoenix did not speak.

“I said, how is the boy?” But Phoenix only waited and stared straight ahead, her face very solemn and withdrawn into rigidity.

“Is his throat any better?” asked the nurse.

“Aunt Phoenix, don’t you hear me? Is your grandson’s throat any better since the last time you came for the medicine?”

With her hands on her knees, the old woman waited, silent, erect and motionless, just as if she were in armor.

“You mustn’t take up our time this way, Aunt Phoenix,” the nurse said. “Tell us quickly about your grandson, and get it over. He isn’t dead, is he?’

At last there came a flicker and then a flame of comprehension across her face, and she spoke.

“My grandson. It was my memory had left me. There I sat and forgot why I made my long trip.”

“Forgot?” The nurse frowned. “After you came so far?” Then Phoenix was like an old woman begging a dignified forgiveness for waking up frightened in the night. “I never did go to school, I was too old at the Surrender,” she said in a soft voice. “I’m an old woman without an education. It was my memory fail me. My little grandson, he is just the same, and I forgot it in the coming.” “Throat never heals, does it?” said the nurse, speaking in a loud, sure voice to old Phoenix. By now she had a card with something written on it, a little list. “Yes. Swallowed lye. When was it?— January—two, three years ago—”

Phoenix spoke unasked now. “No, missy, he not dead, he just the same. Every little while his throat begin to close up again, and he not able to swallow. He not get his breath. He not able to help himself. So the time come around, and I go on another trip for the soothing medicine.”

“All right. The doctor said as long as you came to get it, you could have it,” said the nurse. “But it’s an obstinate case.”

“My little grandson, he sit up there in the house all wrapped up, waiting by himself,” Phoenix went on. “We is the only two left in the world. He suffer and it don’t seem to put him back at all. He got a sweet look. He going to last. He wear a little patch quilt and peep out holding his mouth open like a little bird. I remembers so plain now. I not going to forget him again, no, the whole enduring time. I could tell him from all the others in creation.”

“All right.” The nurse was trying to hush her now. She brought her a bottle of medicine. “Charity,” she said, making a check mark in a book.

Old Phoenix held the bottle close to her eyes, and then carefully put it into her pocket.

“I thank you,” she said.

“It’s Christmas time, Grandma,” said the attendant. “Could I give you a few pennies out of my purse?”

“Five pennies is a nickel,” said Phoenix stiffly.

“Here’s a nickel,” said the attendant.

Phoenix rose carefully and held out her hand. She received the nickel and then fished the other nickel out of her pocket and laid it beside the new one. She stared at her palm closely, with her head on one side. Then she gave a tap with her cane on the floor.

“This is what come to me to do,” she said. “I going to the store and buy my child a little windmill they sells, made out of paper. He going to find it hard to believe there such a thing in the world. I’ll march myself back where he waiting, holding it straight up in this hand.”

She lifted her free hand, gave a little nod, turned around, and walked out of the doctor’s office. Then her slow step began on the stairs, going down.