Vào khoảng giữa năm 2025, tôi được biết Ban biên tập chuyên san Đường Văn có nhận 2 con nuôi người Mông ở Hà Giang, và chúng tôi có hẹn rằng sẽ tổ chức chuyến đi thăm các con. Vậy mà cho tới tận hè năm 2026, chuyến đi ấy mới được thực hiện. Phút gặp mặt, được các con gọi là “mẹ”, là “bố”, chúng tôi thoắt nghẹn ngào vừa thương vừa ân hận. Rằng tại sao tới giờ này mới đến gặp các con…
Cơ duyên đưa Chuyên đề Đường Văn đến với chương trình đầy nghĩa tình này bắt nguồn từ một chuyến đi thực tế tại Hà Giang năm 2025. Giữa cao nguyên đá Lũng Cú quanh năm mây phủ, thông qua sự kết nối và giới thiệu của nhà văn Chu Thị Minh Huệ – khi đó là Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Hà Giang, Ban biên tập Đường Văn đã không khỏi xúc động khi chứng kiến tấm lòng của các cán bộ, chiến sĩ Đồn biên phòng Lũng Cú. Các anh không chỉ hoàn thành nhiệm vụ trấn ải mà còn tự nguyện nhận làm “bố đỡ đầu” cho hàng chục cháu học sinh người Mông mồ côi hoặc có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn quanh vùng đóng quân. Ngoài 5 cháu mồ côi cả cha lẫn mẹ được đón thẳng về đồn chăm sóc từ bữa ăn giấc ngủ đến việc học hành, Đồn còn nhận hỗ trợ “tại gia” cho 24 cháu khác.
Hai “anh Ku” trên đỉnh Lũng Cú
Khi tìm hiểu sâu hơn về phương thức hỗ trợ, các nhà văn càng thêm khâm phục sự tinh tế của người lính. Để đồng tiền quyên góp từ tiền lương ít ỏi của mình không bị sử dụng sai mục đích, các anh tuyệt đối không đưa tiền mặt trực tiếp cho gia đình, mà hàng tháng đi mua lương thực, nhu yếu phẩm, quần áo, đồ dùng học tập đem đến tận nhà cho các cháu. Sự đứt gãy học tập của trẻ em vùng cao vốn là một nỗi đau nhức nhối, nay đã được xoa dịu bởi tình yêu thương như người cha ruột thịt của những người lính cụ Hồ.
Nhận thấy trên địa bàn vẫn còn những số phận ngặt nghèo đang rất cần những vòng tay nhân ái, nhà văn Chu Thị Minh Huệ cùng nhóm nhà văn nữ Hà Giang đã tiên phong nhận nuôi thêm 2 cháu gái. Hưởng ứng nghĩa cử cao đẹp ấy, Ban biên tập Chuyên đề Đường Văn tại Hà Nội đã quyết định chung tay, chính thức nhận đỡ đầu hai cháu trai tại xã Ma Lé, Lũng Cú, Hà Giang (cũ): cháu Sùng Mí Pó (sinh năm 2015, được nhà văn Phan Mai Hương đặt tên gọi thân thương là Ku Nhớn) ở thôn Mã Lủng B và cháu Thò Mí Hờ (sinh năm 2020, tức Ku Bé) ở thôn Mã Lủng A.
Suốt gần hai năm ròng rã kể từ ngày nhận nuôi, khoảng cách địa lý xa xôi dặm trường khiến các bố, các mẹ trong Ban biên tập Đường Văn ở thủ đô chỉ có thể gửi gắm tình thương qua những khoản hỗ trợ định kỳ, nhờ các chú bộ đội biên phòng Lũng Cú mua hộ nhu yếu phẩm đưa đến tận tay các con.
Các nhà văn vốn chẳng giàu tiền bạc, lại còn ôm đồm việc chu cấp cho con nuôi, hẳn chẳng dễ dàng gì. Với Ban biên tập chuyên san Đường Văn, vỏn vẹn có 5 nhà văn: Linh Chi – Nguyễn Trọng Thắng, Hà Phạm Phú, Phan Mai Hương, Nguyễn Đình Tú, và tôi (tác giả bài ghi chép này), thì chuyện kinh tế nhờ cả vào anh Linh Chi, vừa là tác giả, dịch giả tiếng Trung, lại là doanh nhân. Anh vừa phải lo chuyện kinh doanh, đã quay cuồng thời gian và trí não, lại lo đầu tư “nuôi” chuyên san Đường Văn, “cõng” cả Ban biên tập và giang tay ôm luôn hai con nuôi người Mông là: Sùng Mí Pó, thôn Mã Lủng B, và Thò Mí Hờ, thôn Mã Lủng A (Xã Ma Lé, tỉnh Hà Giang cũ, nay là tỉnh Tuyên Quang). Bản thân tôi chưa đóng góp một đồng nào vào việc hỗ trợ hai con nuôi này, cho nên khi gặp Sùng Mí Pó, được con chào là “mẹ”, tôi vừa rưng rưng, vừa thấy có lỗi. Tôi ngầm hứa với mình, sẽ làm một việc gì đó để xóa đi lỗi này với các con, và với cả nhà văn – dịch giả Linh Chi.
Lần đầu thực địa thăm con nuôi
Đêm 12/6/2026, đoàn chúng tôi được các anh bộ đội Đồn Biên phòng Lũng Cú đón tiếp chu đáo, bữa tối nhiều thức ăn với rượu gạo tự nấu, uống mềm môi và đủ để xóa đi cái khách sáo đời thường, trở thành anh em với nhau, ấm áp tự nhiên hơn cả người thân. Chúng tôi chạm chén, chạm cảm xúc và cùng nhau hứa hẹn đủ điều, kể cả chuyện gả con gái “rượu” của nhà văn Chu Thị Minh Huệ (người kết nối Đường Văn với Đồn Biên phòng Lũng Cú) cho anh Thiếu úy đẹp trai sinh năm 2003 thuộc Đội phòng chống tội phạm ma túy, có cái tên rất điện ảnh là Nguyễn Hoàng Phi Hùng. Nhà văn Nguyễn Đình Tú đã bỏ tiệt uống rượu nhiều năm nay, vậy mà trong không khí chan hòa giao cảm ấy, cũng “xông lên” chạm chén lia lịa, đi vòng quanh bàn mà uống, như một người hùng sẵn sàng “tử vì đạo” vui. Chu Thị Minh Huệ uống hết mình, ra sức chiêu dụ “chàng rể” Phi Hùng, nên hớ hênh để lộ không ít của chìm của nổi, và lập tức bị gán biệt danh mang màu xã hội đen là Huệ “triệu đô”. Nhà văn Phan Mai Hương – chủ biên chuyên san Đường Văn – thì máu chiến đến nỗi nhận uống thay cho Linh Chi – người phải giữ gìn hơi thở vì hôm sau vẫn cầm tay lái. Còn tôi, cũng tạm thời bỏ qua lời thề “không uống một giọt rượu quốc lủi, rượu không tem nhãn, rượu mạnh…” để nhấp môi thứ rượu gạo tự nấu của lính biên phòng. Nhưng rồi sau đó, trong không khí zô zô vui, tôi cũng liều mình cạn chục chén hạt mít thứ rượu nhàn nhạt thơm mùi gạo lên men. Dường như khi đã “ăn ngủ” cùng lính, thì chuyện uống rượu trở thành một nghi lễ không thể bỏ qua, trở thành keo dính quân – dân chung tay làm việc nghĩa. Điều này khiến tôi nghĩ đến tiểu thuyết “Cụ già 100 tuổi leo qua cửa sổ và biến mất” của nhà văn Thụy Điển Jonas Jonasson, trong đó ông đề cập hài hước rằng các doanh nhân tuyệt đối không thể tin đối tác không uống rượu. Và ở đồn biên phòng, nơi cái gió cái mây cái lạnh thấu xương và nắng luôn gắt gỏng này, năng lực uống rượu tiếp khách có lẽ cũng là một tiêu chuẩn ngầm của lính.
Sáng 13/6/2026, chúng tôi đi xe ô tô đến Trạm kiểm soát biên phòng Ma Lé. Sau đó, Trung tá Phan Văn Minh huy động thêm hai chiếc xe máy, cùng chúng tôi chở nhu yếu phẩm lên tận nhà hai con nuôi để tặng các con. Đường dốc nhỏ ngoắt ngoéo như thách đố những tay lái lính biên phòng. Dốc sỏi cuội lăn trượt thật nguy hiểm, đã thế chiếc xe chở tôi lại hóc xăng, nếu không quen địa hình, chắc chắn tôi và anh chàng Đại úy trẻ tên Giàng Minh Trung (Đội trưởng Đội vận động quần chúng đồn Lũng Cú) đã lăn dài xuống vực sâu!
Chúng tôi đến nhà Sùng Mí Pó trước. Con chạy ra tận đầu bờ ruộng bậc thang trước cửa nhà đón chúng tôi. Phút xúc động nhất và ân hận nhất là lúc tôi chạm mặt cậu con trai 11 tuổi, ngoan ngoãn khoanh tay cúi đầu “Con chào mẹ!” Mừng thật mừng vì trông con mập mạp, nước da nâu giòn khỏe mạnh, đôi mắt một mí hiền lành, mái tóc nâu bờm xờm dựng lên tinh nghịch, như còn vương màu bụi đất và mùi ngai ngái của ruộng khô vừa bừa tung. Con dẫn chúng tôi qua nhà một người ông trong họ ngoại của con (ông Thò Só Dình) – một ngôi nhà trông có vẻ sung túc với đỗ, cải, lá thuốc treo phơi kín trước cửa, chuồng bò trước nhà có 3 con. Người Mông ở đây đo độ sung túc của gia chủ qua số lượng bò đang nuôi. Qua khoảnh sân, chúng tôi vào đến ngôi nhà gạch nhỏ mà vững vàng của gia đình anh Sùng Mí Lử (sinh năm 1991), một người bố đơn thân nuôi 2 con trai. Vợ anh là Thò Thị Mỉ, đã bỏ nhà đi Trung Quốc từ năm 2018 không về. Được biết, ngôi nhà gạch này của 3 bố con anh Lử được xây năm 2023, do 7 Việt Kiều ở Mỹ góp kinh phí. Ngoài Sùng Mí Pó (học sinh lớp 5) được Ban biên tập chuyên san Đường Văn nhận làm con nuôi, thì anh Lử còn một con trai 14 tuổi tên Sùng Mí Giàng, đang là học sinh lớp 8.
Nói về làm kinh tế gia đình để nuôi con, anh Lử kể: ngoài việc trồng 2 cân ngô giống trên nương đá, thì anh còn nuôi hơn chục con gà, vịt để lấy trứng. Ba bố con ăn mèn mén là chính, bố thì quen ăn mèn mén chan canh cải rồi, nhưng hai con lại rất thích ăn thịt. Khi nhà văn Nguyễn Đình Tú hỏi: “Các con thích ăn thịt, sao bố Lử thỉnh thoảng không thịt con gà, con vịt cho các con ăn?” thì anh Lử thật thà nói: “Gà vịt không thịt được, nuôi để đẻ trứng mà!” Thật may là hôm ấy, chúng tôi đi chợ sớm, nhà văn Phan Mai Hương có mua thêm rau củ tươi bổ sung vào túi thực phẩm, và các anh lính biên phòng cũng đã mua thịt lợn tươi theo đặt hàng của Ban biên tập Đường Văn, mang đến tặng các con. Hẳn là hôm ấy các con được bữa ăn thịt thoải mái. Còn ngày thường, ba bố con chỉ ăn mèn mén với rau cải, có thêm quả trứng luộc hoặc chưng mặn đưa trôi mèn mén là khá lắm rồi. Tôi đồ rằng món rau cải mèo luộc chấm mắm dầm trứng luộc mà người Kinh bây giờ đua nhau ăn, cũng có nguồn gốc từ bữa ăn quen thuộc của người Mông trên cao nguyên đá.
Tôi tò mò mở nắp cái thùng nhựa trắng miệng rộng ở góc nhà, cạnh cửa ra vào, thì một mùi men ngô thơm lừng bay rộn lên, phả vào mọi giác quan, ồ hóa ra anh Lử ủ rượu ngô. Người Mông ai cũng uống rượu ngô thay nước, theo như lời trưởng bản Mã Lủng – anh Thào Dũng Say nói, thì người Mông phải có cái “men nhai” mới nhớ được việc, mới nhận ra bạn bè. Nhà anh Lử ủ nhiều rượu thế này chắc một mình anh Lử uống không hết, có khả năng là đem ra chợ bán để mua thêm gạo. Tôi nhìn vào cái chân tập tễnh dị tật của anh Lử mà ái ngại. Trông anh nhỏ và gày như đứa trẻ 13 tuổi. Anh có đi xe máy xuống chợ được không, hay là anh đi bộ? Chợ Lũng Cú cách nhà anh chừng 8km, đường nhỏ tí vắt lên cao lắt lẻo như thách đố… Nhà văn Chu Thị Minh Huệ khẳng định, anh Lử không thể đi được xe máy, nên ai đó có ý định tặng xe máy thì anh Lử cũng chẳng dùng được.
Chia tay gia đình anh Lử, trước khi đi, nhà văn Nguyễn Đình Tú dặn con nuôi Sùng Mí Pó cần học giỏi, nhà văn Phan Mai Hương dặn con lưu ý ăn no, giữ sức khỏe tốt. Nhà văn – dịch giả Linh Chi còn cẩn thận đi quanh khu nhà, ngắm nghía đánh giá địa hình và xem xét các văn bản cũ kỹ treo trên vách, trước cửa nhà… Ba bố con anh Lử lưu luyến tiễn chân chúng tôi ra tận đầu bờ ruộng bậc thang cạn nước. Đường xa hiểm trở, lòng tôi chùng xuống, chưa biết khi nào chúng tôi mới lại cùng nhau đi thăm con nuôi tận nơi thế này.
Tiếp đó, chúng tôi đến thôn Mã Lủng A, thăm con nuôi thứ hai là Thào Mí Hờ, sinh năm 2020, tháng 9 năm 2026 này sẽ đến trường. Bố của con là Thào Chá Dính, đã qua đời vì ung thư phổi. Bố của con đi làm thuê bên Trung Quốc một số năm, sau đó về làm ở Khu công nghiệp Tuyên Quang, bị trọng bệnh rồi mất. Mẹ của Thào Mí Hờ là chị Vàng Thị Máy, sinh năm 1991, hiện ở vậy nuôi con. Tôi nhìn cái bếp nhỏ của hai mẹ con, không có thịt treo xông khói bên trên như các nhà sung túc khác ở trong vùng. Trên bếp than đã nguội, tàn tro bạc phơ, trơ lại cái siêu nước ám khói đen xì. Tuy nhiên, người phụ nữ tần tảo này cũng một mình gieo 6kg ngô giống trên nương, nuôi 2 con lợn và hơn chục con gà. Trên cột nhà bằng gỗ, có đóng nhiều đinh, treo cây cải khô, dùng để ăn qua mùa đông dài giá lạnh. Người Mông nơi này có tập quán dùng rau cải phơi khô nấu canh, hoặc xào ăn với mèn mén. Trước khi dùng phải ngâm rau cải khô trong nước nóng cho rau mềm ra thì mới đem nấu nướng được. Nhìn 2 mẹ con chị Vàng Thị Máy sống trong ngôi nhà chình tường hai đầu hồi, phía trước xây gạch pa – panh, tôi cũng có chút ấm lòng. Với bản tính tần tảo của phụ nữ, chắc chắn chị Vàng Thị Máy cũng lo được cho con nuôi của chúng tôi – cháu Thào Mí Hờ – được sống an lành và đủ no mỗi ngày. Nhà văn Nguyễn Đình Tú hỏi chị có định lấy chồng nữa không, khiến chúng tôi không khỏi mỉm cười. Hẳn là ông bố nuôi này đang lo, nếu mẹ đẻ của Thào Mí Hờ mà lấy chồng, thì con sẽ sống ra sao, cha dượng có cho con ở cùng, có cư xử tốt với con không??? Chúng tôi phát hiện ra, Nguyễn Đình Tú khá quan tâm đến hạnh phúc tiếp theo của những ông bố, bà mẹ đơn thân đang nuôi con nuôi của Đường Văn, bởi câu hỏi “Có định lấy vợ, lấy chồng nữa không?” được anh đặt ra cho cả anh Lử và chị Máy. Thực tế, cả hai đều còn trẻ, anh Lử và chị Máy đều sinh năm 1991, họ đều có cơ hội kết hôn lần nữa… Nhưng không ai bảo ai, trả lời cho câu hỏi thuộc dạng “tế nhị” ấy của nhà văn chỉ là cái lắc đầu! Tôi cũng chú ý, thấy nhà anh Lử và chị Máy đều không nuôi bò. Đối với hầu hết gia đình người Mông, có bò trong chuồng là sở hữu một gia sản lớn rồi. Mỗi con bò trị giá tới 15 triệu đồng, đâu thể dễ mua như gà, hay vịt. Một con lợn giống có giá tròm trèm 2 triệu đồng, gia cảnh khó khăn như nhà anh Lử và chị Máy, muốn mua cũng cân nhắc lắm.
Những ông bố áo xanh tận tâm, vui vẻ
Sau khi chia tay hai con nuôi và gia đình các con, đoàn nhà văn trở lại đồn Biên phòng Lũng Cú, trao đổi thêm về kế hoạch chăm sóc các con nuôi trong thời gian tới. Trò chuyện với Trung tá Nguyễn Xuân Hưng – Chính trị viên đồn Biên phòng Lũng Cú, anh cho biết:
“Đồn Biên phòng Lũng Cú hiện đang quản lý đoạn đường biên giới dài gần 31 km với 36 cột mốc, trong đó có 26 mốc chính, trải dài trên địa bàn ba xã biên giới là Lũng Cú, Ma Lé và Phố Cáo. Nơi đây địa hình vô cùng hiểm trở, đá xám tai mèo bủa vây, việc đi lại tuần tra của các chiến sĩ gặp rất nhiều khó khăn. Đời sống của đồng bào các dân tộc vùng cao, mà chủ yếu là đồng bào Mông, vẫn còn nhiều thiếu thốn, tuềnh toàng.
Với địa bàn rộng và biên giới dài như vậy, nếu chúng tôi không xây dựng được một thế trận lòng dân, không đồng lòng cùng bà con thì khó lòng hoàn thành nhiệm vụ. Tinh thần của chúng tôi là xác định mỗi một người dân biên giới chính là một ‘cột mốc sống’ để cùng bộ đội biên phòng bảo vệ vững chắc chủ quyền an ninh biên giới quốc gia. Vì vậy, mọi hoạt động của Đồn luôn hướng về cơ sở thông qua những mô hình cụ thể, hiệu quả để đồng hành cùng bà con.
Một trong những dấu ấn đậm nét nhất chính là Chương trình ‘Nâng bước em tới trường – Con nuôi đồn Biên phòng’. Kể từ khi đón các cháu về Đồn nuôi dưỡng từ năm 2016 đến nay, các chiến sĩ Đồn Biên phòng Lũng Cú đã trải nghiệm 10 năm làm bố đỡ đầu, hiện đang trực tiếp hỗ trợ và nuôi dưỡng 29 cháu có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Nhìn các con trưởng thành là niềm hạnh phúc lớn lao của những người lính mang quân hàm xanh chúng tôi. Đáng tự hào là trong năm 2024, đã có con nuôi của Đồn thi đỗ và hiện đang học năm thứ hai tại một trường Đại học. Một cháu khác vừa tốt nghiệp trường nghề cấp 3, hôm nay cũng đã lên Đồn gặp các bố để chuẩn bị hành trang bước tiếp vào giảng đường Đại học.
Về định hướng sắp tới, đối với các con nuôi, Đồn Biên phòng Lũng Cú sẽ chịu trách nhiệm nuôi dưỡng toàn diện cho đến khi các con học hết lớp 12. Sau đó, nếu các con có nguyện vọng và đủ điều kiện học lên Đại học, Cao đẳng, chúng tôi vẫn sẽ tiếp tục tìm nguồn hỗ trợ, tiếp sức cho các con. Hiện tại, Đồn đang hoàn thiện thủ tục để chuyển một con vừa học xong lớp 5 lên học lớp 6 tại trường nội trú của huyện Đồng Văn để con có môi trường và điều kiện học tập tốt nhất.
Nhiệm vụ chính của cán bộ, chiến sĩ biên phòng là bảo vệ an ninh biên giới, đồng thời tham gia xây dựng cơ sở chính trị, phát triển địa bàn vững mạnh toàn diện. Dù khả năng của đơn vị còn có hạn, nhưng chúng tôi luôn dành tất cả tình cảm và trách nhiệm lớn nhất cho mảnh đất này. Đồn Biên phòng Lũng Cú rất xúc động và vinh dự được đón đoàn đến thăm và động viên. Sự chia sẻ, chung tay của các anh, các chị chính là ‘cánh tay nối dài’ tiếp thêm nguồn lực cho đơn vị. Chúng tôi mong rằng trong thời gian tới, đoàn sẽ tiếp tục đồng hành cùng bộ đội biên phòng để hành trình nuôi dạy các con ngày càng chu đáo, vẹn tròn hơn…”
Khi đoàn nhà văn chuẩn bị lên xe đi tiếp chặng đường thực tế Hà Giang, các anh bộ đội ân cần mang hành lý chất lên xe cho chúng tôi. Nhà văn Chu Thị Minh Huệ đùa rằng “dàn bố nuôi ở đây thật năng lượng, đông vui và nhiệt tình quá, khiến các mẹ nuôi lưu luyến không muốn rời”, thì một bố nuôi áo xanh mỉm cười, vẫy tay nói với theo: “Mong các mẹ nuôi năng lên đồn thăm các bố nuôi, cho các con được ăn ngon, vui vẻ, và các bố nuôi được uống rượu với mẹ nuôi, cũng phấn khởi lắm lắm.”
Lời nói đùa ấm áp của người lính biên thùy tiễn chân chúng tôi, nhưng lại gieo vào lòng người đi những trăn trở và quyết tâm rất thật. Tôi nhìn lại nẻo đường dốc đá ngoằn ngoèo, thầm nhắc nhở bản thân về lời hứa sẽ phải làm nhiều điều hơn nữa để chung tay cùng Linh Chi lo cho Ku Nhớn và Ku Bé. Sự kết nối giữa những trang văn và sắc áo lính cụ Hồ tại nơi địa đầu Tổ quốc này không đơn thuần là việc thiện nguyện, mà là sự hòa quyện của những trái tim nhân ái. Tạm biệt Lũng Cú, tạm biệt những “cột mốc sống” kiên cường và những đứa con thơ dại mang nụ cười trong veo như nắng ban mai trên nương đá. Xe chuyển bánh xuôi đèo, nhưng một phần tình thương và trách nhiệm của những nhà văn chuyên san Đường Văn đã mãi mãi ở lại với cao nguyên này.
(Ghi chép của Maika)
