(Bình thơ: “Người đi tìm khúc ca yên bình” – Tác giả: Văn Diên)
Tác phẩm:
NGƯỜI ĐI TÌM KHÚC CA YÊN BÌNH
Người chiến sỹ công an
Mang sắc màu người lính
Bình dị tươi sắc nắng
Màu của nhân dân
Tình yêu và khát vọng
Trong thầm lặng
Anh thắp lửa yên bình
Người chiến sỹ công an
Đầu lấp lánh ánh sao
Sáng trong tim hình hài Tổ quốc
Niềm tin và hạnh phúc
Tiếp bước cha anh
Hy sinh quên mình
Anh viết khúc ca yên bình
Người chiến sỹ công an
Rèn trí dũng liêm trung
Khắc ghi lời Bác mong
Thời đại và lương tâm
Hy sinh đến quên mình
Nâng tầm vị thế…
Yên bình Tổ quốc nhân dân
Ngợi ca về anh
Dáng hình người chiến sỹ
Trang vàng truyền thống
Mùa thu Ba Đình xanh trong.
(Tác giả: Văn Diên)
BÀI BÌNH THƠ
Viết về đề tài lực lượng vũ trang nói chung và người chiến sĩ Công an nhân dân nói riêng chưa bao giờ là một thử thách dễ dàng đối với bất kỳ người cầm bút nào. Đã có hàng ngàn trang thơ, hàng ngàn khúc ca dựng nên bức chân dung quyền lực, uy nghiêm hay những chiến công lẫy lừng. Thế nhưng, làm sao để vượt qua lối tư duy khẩu hiệu xơ cứng, làm sao để “mềm hóa” một hình tượng vốn gắn liền với luật pháp, trật tự và kỷ cương để chạm đến trái tim người đọc bằng chất thơ thuần khiết? Đứng trước câu hỏi thẩm mỹ ấy, nhà thơ Văn Diên đã dành nhiều năm tháng trăn trở, thao thức. Bài thơ “Người đi tìm khúc ca yên bình” không phải là một cảm xúc bộc phát nhất thời, mà là kết tinh của một hành trình dài dằng dặc trong việc chắt lọc từng câu chữ, gọt giũa từng ý tứ và chắt chiu từng tín hiệu nghệ thuật. Sự trăn trở qua thời gian của tác giả đã chuyển hóa thành một thứ năng lượng thi cảm trầm lắng, để rồi từ đó, một mỹ học về sự bình yên được cất lời.
1. Kiến trúc điệp ngữ và ba tầng nhận thức về chân dung người chiến sĩ
Về mặt cấu trúc, bài thơ vận hành bằng một hệ thống điệp ngữ giàu tính tạo hình và biểu cảm: cụm từ “Người chiến sỹ công an” được đặt ở vị trí khởi đầu của ba khổ thơ liên tiếp. Nếu chỉ tiếp cận ở góc độ bề mặt, người ta dễ nhầm tưởng đây là sự lặp lại đơn điệu của thi pháp cổ điển. Nhưng đặt trong mỹ học tiếp nhận, sự lặp lại này chính là dấu vết của một quá trình chắt lọc tư duy chín chắn: ba lần điệp khúc vang lên là ba bước tiến nâng tầm nhận thức của thi sĩ về nhân vật.
Tầng thứ nhất – Con người của nhân dân: Khổ thơ mở đầu nâng niu vẻ đẹp đời thường, đầm ấm:
“Mang sắc màu người lính / Bình dị tươi sắc nắng / Màu của nhân dân”
Tác giả đã rất công phu khi lựa chọn danh từ “sắc màu” thay vì miêu tả trực diện màu áo quân phục. “Sắc màu” ở đây là thần thái, là cốt cách. Tính từ “bình dị” đi kèm với hình ảnh “tươi sắc nắng” đã giải phóng hình tượng người chiến sĩ khỏi vẻ uy nghiêm khắt khe. Anh hiện lên giữa lòng đời, mang sắc thái đần gần, thân thương như chính màu da, màu áo của nhân dân. Cụm từ “Trong thầm lặng / Anh thắp lửa yên bình” cho thấy sự đắn đo nghệ thuật của Văn Diên: ông không chọn từ “chiến đấu” hay “chiến thắng”, mà chọn động từ “thắp lửa”. Ngọn lửa ấy không phải là lửa cuồng nhiệt của cuộc chiến, mà là ngọn lửa ấm áp của niềm tin, thắp lên sự bình yên giữa nhịp sống hằng ngày.
Tầng thứ hai – Con người mang hình hài Tổ quốc: Bước sang khổ thơ thứ hai, ngòi bút của tác giả dịch chuyển từ dáng vẻ bên ngoài vào chiều sâu tâm tưởng:
“Đầu lấp lánh ánh sao / Sáng trong tim hình hài Tổ quốc”
Sự liên tưởng giữa “ánh sao” trên ngôi mũ và “hình hài Tổ quốc” đập trong tim là một nét chấm phá mang tính tượng trưng cao. Tuy nhiên, cái hay của sự gọt giũa nằm ở chỗ: tác giả không để nhân vật bị “tượng đài hóa” hay thần thánh hóa. Ngay lập tức, mạch thơ kéo hình tượng trở về với những trải nghiệm xương máu: “Tiếp bước cha anh / Hy sinh quên mình”. Hai chữ “quên mình” kết hợp với hành động “Anh viết khúc ca yên bình” đã biến sự hy sinh thầm lặng thành một hành vi sáng tạo – người chiến sĩ không chỉ giữ gìn mà đang dùng chính máu và mồ hôi của mình để “viết” nên bản hòa tấu bình yên cho đất nước.
Tầng thứ ba – Vùng cô mật của khí tiết và lý tưởng chính luận: Khổ thơ thứ ba đạt đến độ nén ngôn ngữ cao nhất, phản ánh quá trình chắt lọc câu chữ vô cùng cẩn trọng:
“Rèn trí dũng liêm trung / Khắc ghi lời Bác mong / Thời đại và lương tâm / Hy sinh đến quên mình / Nâng tầm vị thế…”
Mỗi câu thơ dường như được thu gọn tối đa thành những mệnh đề mang tính chuẩn mực. Đặc biệt, dòng thơ “Thời đại và lương tâm” kết hợp với dấu ba chấm ở “Nâng tầm vị thế…” tạo ra một khoảng trống thi cảm tuyệt đẹp. Tác giả không hề diễn giải dong dài người chiến sĩ phải làm gì hay đối mặt với những gian nan nào. Hai khái niệm mang tầm vóc triết học – “Thời đại” và “Lương tâm” – được đặt cạnh nhau để tự chúng cộng hưởng và lan tỏa. Dấu ba chấm ấy là nhịp lặng nghẹn ngào, là khoảng trống để người đọc tự điền vào những cống hiến vô danh, những gian lao không tên mà người công an phải trải qua trong thời đại mới.
2. Sự chắt lọc nghệ thuật và sự khác biệt trong tư duy thẩm mỹ
Đặt “Người đi tìm khúc ca yên bình” trong tương quan rộng lớn hơn của thi ca viết về lực lượng an ninh, ta càng thấy rõ giá trị từ sự trăn trở của nhà thơ Văn Diên. Ở nhiều nền văn học trên thế giới, hình tượng cảnh sát/công an thường được khắc họa qua góc nhìn của xung đột pháp lý, quyền lực, những góc khuất tâm lý hay áp lực công việc nặng nề. Ngược lại, trong truyền thống thơ ca cách mạng Việt Nam, người chiến sĩ lại thường xuất hiện với tầm vóc sử thi tráng lệ.
Văn Diên đã tìm ra cho mình một lối đi riêng – một lối đi chắt lọc và dung hòa:
Không sa vào kể công hay miêu tả chiến công: Bài thơ hoàn toàn vắng bóng những từ ngữ gai góc của tội phạm, án mạng hay hiểm nguy gai góc.
Thẩm mỹ hóa sự bình yên: Tác giả tập trung toàn bộ tâm sức để trả lời câu hỏi: Giá trị cốt lõi của người chiến sĩ công an là gì? Câu trả lời không nằm ở quyền lực trật tự, mà nằm ở việc kiến tạo không gian sống an lành cho nhân dân.
Hệ thống hình ảnh trong bài thơ được chắt lọc qua một bộ lọc thẩm mỹ nhất quán: từ “sắc nắng”, “ánh sao”, “ngọn lửa” đến “màu xanh”. Hai câu thơ đóng vai trò nhịp cầu kết nối toàn bài – “Anh thắp lửa yên bình” và “Anh viết khúc ca yên bình” – đã chuyển hóa khái niệm “yên bình” từ một trạng thái xã hội trừu tượng trở thành một thực thể có hình ảnh, có âm điệu và có hơi ấm.
3. Khổ kết và vầng hào quang của biểu tượng lịch sử
Sự gọt giũa tỉ mỉ của Văn Diên thể hiện rõ nét nhất ở cách khép lại bài thơ:
“Ngợi ca về anh / Dáng hình người chiến sỹ / Trang vàng truyền thống / Mùa thu Ba Đình xanh trong.”
Bài thơ không khép lại bằng một lời hô khẩu hiệu quyết tâm hay những từ ngữ xưng tụng ồn ào. Khổ kết thực hiện một cú xoay nhịp nhàng từ không gian hiện tại về với chiều sâu ký ức lịch sử. Hình ảnh “Mùa thu Ba Đình xanh trong” mở ra một không gian khoáng đạt, thanh tịnh. Màu “xanh trong” của bầu trời Ba Đình ngày Quốc khánh không chỉ là khung cảnh thiên nhiên, mà là biểu tượng của hòa bình, của độc lập – thứ quả ngọt mà biết bao thế hệ, trong đó có những người chiến sĩ công an, đã dốc lòng bảo vệ.
Cách kết thúc bằng màu sắc thay vì bằng lập luận chính luận là một lựa chọn thẩm mỹ đắt giá, thể hiện bản lĩnh của một người làm thơ biết nén cảm xúc vào hình tượng.
Xét trên hệ thống thi pháp và mỹ học tiếp nhận, “Người đi tìm khúc ca yên bình” của Văn Diên có thể không sử dụng những kỹ thuật tân kỳ hay những cấu trúc ngôn từ quá đỗi cầu kỳ. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của tác phẩm lại nằm chính ở sự trăn trở qua nhiều năm tháng để chắt lọc câu chữ, ý tứ và hình ảnh.
Tác giả đã kiên trì gọt bỏ những chi tiết rườm rà, loại bỏ thái độ xưng tụng bề nổi để giữ lại cốt lõi tinh túy nhất: chân dung một người chiến sĩ bình dị, sống giữa lòng nhân dân, lấy lương tâm làm kim chỉ nam và lấy sự yên bình của Tổ quốc làm mục tiêu tối thượng. Bài thơ không chỉ là một khúc ca ngợi ca, mà cao hơn thế, nó là một “thi pháp của sự bình yên” – nơi mỗi câu chữ đều lấp lánh thứ ánh sáng dịu nhẹ nhưng bền bỉ của tình yêu quê hương và tinh thần trách nhiệm.
Người bình thơ: Lâm Văn
