Trong căn phòng trưng bày những mẫu áo dài lụa thêu tay óng ả, sang trọng và cuốn hút, ngồi bên bàn gỗ nâu trầm là người phụ nữ quý phái trong bộ đầm đen thêu hoa cúc tím, dường như ánh tím dịu dàng đó đang ửng lên trên khuôn mặt chị. Chị có cái tên thật đẹp – Kiều Nữ. Chị ngồi đó, chất giọng Quảng Bình – Bình Trị Thiên đậm đà, ấm xát từng câu chữ, như mang theo cả cái nắng cái gió cằn cỗi nhưng kiên cường của dải đất miền Trung. Câu chuyện chị chia sẻ chưa đầy một giờ đồng hồ là những thước phim quay chậm, nhè nhẹ giở lại từng trang ký ức chất chồng của một đời giàu trải nghiệm.

Một tuổi thơ nhọc nhằn

“Mai ni chị về làng,” chị Nữ nheo mắt cười, ánh mắt bỗng trong trẻo như cô nữ sinh tuổi mười lăm năm nào. “Tri ân thầy cô, gặp lại mấy đứa bạn lớp 7A hồi đó. Nửa thế kỷ rồi em ạ, đúng 50 năm chớ ít chi! Trường xưa giờ còn lại một cô với ba thầy, người tận Thanh Hóa, người ở quê. Cái lớp 7A hồi đó từng đạt giải Nhất văn nghệ toàn trường nhờ bài hát dân ca. Chị hò Mái Nhì mở đầu, đứa thì hát Vè, đứa thì Lý Tình Tang… Mấy mươi năm trôi qua, tụi nó vẫn còn giữ nguyên cái bài ấy. Mai về, cả hội tụ lại tập rồi biểu diễn cho thầy cô nghe. Chị đứng ra lo hết, từ cái sân khấu, phông rạp, loa đài đến quà cáp cho thầy cô. Các bạn ở quê nghèo lắm, chị bảo tụi hắn chỉ nộp hai trăm ngàn tiền ăn thôi, thiếu đâu chị bù…”

Người phụ nữ đứng trước hàng trăm đại lý phân phối lớn nhất nhì miền Trung hôm nay, hóa ra từng có một tuổi thơ nhọc nhằn đến ứa nước mắt. Mới tám, chín tuổi đầu, giữa những năm tháng chiến tranh bom rơi đạn nổ, chị đã biết đội trên đầu mẹt bánh tráng, bánh chưng gánh đi bán rải rác khắp các chợ quê. Chân đất, vai gầy, chị gánh những gánh rau muống, rau khoai trèo đèo vượt dốc hai, ba mươi cây số bộ hành. Học hết lớp 7/10 hệ phổ thông thời bấy giờ, chị không vào cấp 3 mà chuyển thẳng sang học Trung cấp Thương nghiệp. Tốt nghiệp năm 1976, chị về Huế, nhận công tác tại Công ty Thực phẩm Nông sản.

Đó cũng là lúc cuộc đời đưa chị bước vào một chương đầy kỷ niệm nhưng cũng lắm thử thách: Trở thành một cô mậu dịch viên thời bao cấp.

Ký ức mậu dịch viên và bài toán tem phiếu

Nhắc đến thời bao cấp, mắt chị Kiều Nữ lại sáng lên cái nhìn vừa hóm hỉnh vừa bùi ngùi. Trong tâm khảm của người miền Bắc hay miền Trung sống qua gian đoạn ấy, hình ảnh những cửa hàng mậu dịch quốc doanh với những hàng người xếp sổ, xếp gạch chờ mua từng bánh xà phòng, cân gạo hay mét vải đã trở thành ký ức khó phai. Nhưng ở vị thế của một cô mậu dịch viên trực tiếp cầm cân nẩy mực như chị Nữ, đó lại là một “cuộc chiến” sổ sách nhức óc.

“Hồi đó làm mậu dịch viên vui mà cực lắm em ơi! Năm 1985, Nhà nước bắt đầu xóa bỏ quan liêu bao cấp, chuyển qua hạch toán kinh tế xã hội chủ nghĩa. Chị ở Huế, đẩy cái xe hàng di động đi bán khắp các cơ quan. Trên xe chất đủ thứ: Thịt, đường, rau, mắm, muối, sữa… Đẩy xe đi dọc đường như một cửa hàng bách hóa di động rứa.”

Thế nhưng, cái khó nhất của người cô mậu dịch viên không phải là việc đẩy xe phơi nắng phơi mưa, mà là bài toán quy đổi tem phiếu. Thời ấy, mọi thứ thịt thà đều đong đo bằng tem phiếu.

Chị Nữ nhớ như in từng con số: “Em tính xem, mổ một con lợn ra thì có đủ thứ: Thịt mông, thịt dọi, thịt sườn, xương ó, xương ống, cái thủ, lá mỡ… Tất cả phải quy đổi ra ô tem phiếu. Một cân thịt mông tính bằng 1 cân tem phiếu, giá 2.100 đồng. Nhưng 1 cân sườn lại chỉ tính bằng 0.5 cân tem phiếu, 1 cân xương ống quy ra 0.3 cân tem phiếu với giá 1.500 đồng… Hồi đó làm gì có máy tính Casio hay phần mềm như giờ, tất cả tính nhẩm và cộng tay hết! Cuối ngày bán xong, người mậu dịch viên phải ngồi miết kê sổ, tự tay tính toán, cân đối làm sao cho số kg thịt bán ra trùng khớp tuyệt đối với số ô tem phiếu thu về và số tiền nộp quỹ. Lệch một ly là đi một dặm, phải bỏ tiền túi ra mà đền.”

Chính cái “lò luyện” khắc nghiệt của nghề mậu dịch viên thời tem phiếu đã rèn giũa cho chị Nữ một tư duy quản lý tài chính kinh ngạc, một sự cẩn trọng và nhạy bén với từng con số. Những đêm thức trắng bên ngọn đèn, tay thoăn thoắt dán từng cái tem phiếu lên sổ kế toán đã vô tình gieo vào lòng người phụ nữ trẻ hạt giống của một nhà quản trị tầm vóc sau này.

Tai nạn năm 1995 và cái Tết lo âu

Cuộc đời không bao giờ là một đường thẳng phẳng lặng. Khi đất nước mở cửa đổi mới, bước sang thập niên 90, chị Nữ rời cơ quan nhà nước ra ngoài bươn chải. Chị làm đủ nghề để nuôi con: Mùa đông bán nệm, mùa hè bán quạt, đêm đến lại lọ mọ gói từng hũ gia-ua (sữa chua) bỏ vào những chiếc bình giữ nhiệt cao cổ của Liên Xô. Sáng ra, hai con trai nhỏ của chị xách ra gửi các đại lý tạp hóa ngoài chợ bán giùm. Chắt chiu từng đồng tiền lẻ, vợ chồng chị gầy dựng từng chút một.

Nhưng biến cố ập đến vào năm 1995 như một giông bão muốn quần nát gia đình nhỏ.

Anh Dương – chồng chị, vốn là một sĩ quan công an. Trong một lần đi đường, anh chẳng may gặp tai nạn giao thông. Đó là một vụ va chạm đầy nghiệt ngã. Người lái xe phía bên kia do say rượu đã lao thẳng vào xe anh. Hậu quả là người đàn ông kia tử vong tại chỗ, còn anh Dương cũng bị thương tích nặng nề.

Dù xét về lý, chồng chị không hề sai vì đối phương tự va vào trong tình trạng say khướt. Nhưng xét về tình, thấy người ta qua đời, gia đình mất đi người thân, chị Nữ vẫn chủ động gom góp một khoản tiền lớn sang thăm hỏi, thắp hương, bù đắp phần nào nỗi đau cho nhà người ta.

Nào ngờ, cái ân tình ấy lại bị lòng tham biến thành mồi ngon. Gia đình nạn nhân có người nhà làm việc ở Viện Kiểm sát. Nhận thấy gia đình chị Nữ bắt đầu có của ăn của để, lại có tâm lý sợ phiền phức, người này đã xúi giục gia đình nạn nhân đâm đơn kiện tụng khắp nơi, hòng gây áp lực đòi thêm những khoản tiền đền bù vô lý.

Chị Nữ nghẹn ngào nhớ lại buổi sáng mùng 1 Tết năm 1995 – cái Tết đáng nhớ và đắng chát nhất cuộc đời chị:

“Sáng mùng 1 Tết, nhà nhà người ta mở cửa đón lộc, chúc Tết sum vầy. Chị vừa mở cửa nhà ra thì thấy cả ba mẹ con nhà bên kia mặc nguyên bộ đồ tang lạnh lẽo xộc vào đứng chình ình giữa nhà chị để ăn vạ! Sáng mùng 1 Tết mà người ta mang tang phục vào nhà mình em tưởng tượng xem? Xóm giềng nhìn vào, lòng chị xót xa, cay đắng không xô đâu cho hết. Chồng chị bất bình định xông ra, nhưng chị cản lại. Chị nhẫn nhịn…”

Cuộc kiện tụng dai dẳng kéo dài. Chị Nữ một mặt chăm chồng chấn thương, một mặt kiên cường theo đuổi vụ án. Chồng chị vốn là công an, anh rất cứng cỏi vì biết mình không làm sai. Chị Nữ quyết định không chấp nhận sự tống tiền vô lý dựa trên sự xúi giục bất minh. Sự việc cuối cùng phải đưa ra xét xử công khai. Tại tòa, dựa trên các bằng chứng khám nghiệm hiện trường và luật pháp nghiêm minh, tòa án tuyên phạt mức đền bù đúng thực tế trách nhiệm – khoản tiền này chỉ bằng một nửa so với số tiền mà chị Nữ từng tự nguyện đề xuất hỗ trợ ban đầu.

Kẻ xúi giục thất bại. Sau phiên tòa, chính người vợ của nạn nhân đã tìm đến gặp chị Nữ, ôm chị mà khóc nức nở: “Tôi nghe lời người ta xúi bẩy bậy bạ nên mới làm khổ gia đình cô…” Chị Nữ không trách, chỉ thở dài ôm lấy người phụ nữ đáng thương ấy. Chị hiểu rằng, sự bao dung và thượng tôn pháp luật mới là thứ duy nhất giúp con người ta đứng vững qua bão tố.

Bước ngoặt Thuốc lá Chợ Lớn và cú nhảy vọt năm 2006

Sau biến cố năm 1995, chị Nữ nhận ra mình không thể tiếp tục làm ăn nhỏ lẻ. Chị quyết định làm một việc cực kỳ táo bạo thời bấy giờ: Bắt xe đò một mình lặn lội vô tận Tp. HCM, tìm đến Tổng Công ty Thuốc lá Chợ Lớn.

Tại thời điểm đó, thuốc lá Chợ Lớn tiêu thụ rất tốt ở Quảng Bình nhưng toàn bộ nguồn hàng đều phải thu mua lại qua các đầu mối trung gian ở Huế, bị đẩy giá lên cao. Chị Nữ vào thẳng bản doanh của hãng, gặp ban lãnh đạo để xin làm đại lý phân phối trực tiếp tại Quảng Bình. Không có nhiều vốn trong tay, thứ duy nhất chị có là sự chân thành, uy tín và một kế hoạch kinh doanh sắc sảo được đúc rút từ những năm tháng làm mậu dịch.

Sự kiên định của chị đã thuyết phục được nhà sản xuất. Nhờ sự bảo lãnh của ngân hàng và niềm tin từ đối tác, chị được cấp đợt hàng đầu tiên. Đó chính là dòng vốn mồi chiến lược. Thắng lớn từ mạng lưới phân phối thuốc lá, chị Nữ tích lũy được nguồn lực tài chính vững chắc để mở rộng sang các ngành hàng tiêu dùng khác.

Suốt 11 năm (1995 – 2006), chị như một con thoi lặn lội khắp miền Trung. Và bước ngoặt lịch sử đến vào năm 2006, khi tập đoàn đa quốc gia P&G (Procter & Gamble) tìm kiếm nhà phân phối chiến lược cho khu vực Quảng Bình – Quảng Trị – Thừa Thiên Huế.

Nhớ lại buổi phỏng vấn khốc liệt năm đó tại Huế, chị Nữ vẫn không giấu được sự tự hào. Đối thủ của chị là những đại gia cự phách ở xứ Huế, những doanh nghiệp giàu có, bề thế hơn chị gấp nhiều lần.

Đại diện P&G lập ra một hội đồng phỏng vấn gồm 6 trưởng phòng ban chuyên môn. Chị Nữ một mình ngồi giữa căn phòng rộng, đối mặt với hàng trăm câu hỏi hóc húa từ phòng Hậu cần, Kế toán, Nhân sự, Tài chính đến Chiến lược thị trường. Chị trả lời bằng tất cả thực tiễn xương máu của mình. Phỏng vấn xong ngày thứ nhất, ngày thứ hai họ lại gọi chị vào phỏng vấn tiếp với một dàn nhân sự khác.

Và bất ngờ đã xảy ra: Chị Kiều Nữ – người phụ nữ đi lên từ gánh rau muống và chiếc xe hàng mậu dịch – đã vượt qua tất cả các đại gia xứ Huế để giành tấm vé trở thành Nhà phân phối chính thức của P&G!

Sau này, những người trong hội đồng tuyển dụng mới bộc bạch với chị: “Chị Nữ ơi, hồi đó bọn em chọn chị không phải vì chị nhiều tiền hơn người ta. Nhiều nhà khác giàu hơn chị nhiều. Bọn em bỏ phiếu cho chị vì hai điều: Một là tư duy quản lý hệ thống của chị quá xuất sắc. Hai là chị thực sự quan tâm đến nhân viên, đến chính sách đãi ngộ và quản lý công nợ rất nhân văn nhưng chặt chẽ!”

Cú đột phá can đảm: Phần mềm 1,5 tỷ đồng năm 2009

Nếu như việc trở thành nhà phân phối của P&G khẳng định vị thế của chị Kiều Nữ, thì quyết định năm 2009 lại đưa chị trở thành một “huyền thoại” đi trước thời đại trong giới kinh doanh phân phối miền Trung.

Vào những năm 2006 – 2008, việc quản lý phân phối hàng hóa ở Việt Nam đa phần vẫn làm thủ công. Nhân viên chở đầy một xe thùng hàng chạy khắp các nẻo đường, gặp cửa hàng nào thì bán cửa hàng đó, thừa thiếu về kho mới tính. Cách làm này gây thất thoát khủng khiếp và không thể mở rộng quy mô.

P&G từng thử nghiệm mô hình “Pre-order” (cho nhân viên đi lấy đơn hàng trước, kho giao hàng sau), nhưng các nhà phân phối thời đó đều thất bại vì hệ thống kế toán thủ công không kham nổi việc xử lý dữ liệu. Chị Nữ đã lặn lội gõ cửa các công ty phần mềm lớn nhất Việt Nam như MISA, nhưng các giải pháp đóng gói thời đó hoàn toàn bất lực trước tính chất đặc thù của ngành hàng thực phẩm, tiêu dùng (vốn quá nhiều mã hàng, công nợ gối đầu, tem phiếu khuyến mãi, tồn kho tức thời…).

Không chịu lùi bước, năm 2009, chị Kiều Nữ đã đưa ra một quyết định mà ai nghe qua cũng bảo chị… “điên”: Chi ra 1,5 tỷ đồng để thuê một công ty công nghệ viết riêng một phần mềm quản lý kế toán – kho vận – công nợ tích hợp phân phối!

Cần nhớ rằng, vào năm 2009, 1,5 tỷ đồng là một tài sản cực kỳ lớn, có thể mua được vài căn nhà mặt phố đắt giá. Trong khi đó, bản thân chị Nữ thời điểm ấy vẫn đang phải đi thuê văn phòng, vẫn phải đi thuê kho bãi!

“Ai cũng bảo chị liều. Văn phòng chưa có, kho chưa mua được mà đi quăng 1,5 tỷ vào mấy cái dòng mã hóa trên máy tính! Nhưng chị nhìn thấy tương lai. Không có phần mềm, chị không thể nào quản lý được hàng ngàn mã hàng, không kiểm soát được công nợ hàng rải rác từ miền núi xuống biển.”

Không dừng lại ở đó, chị trang bị cho toàn bộ nhân viên thị trường thiết bị máy cầm tay Palm (tiền thân của PDA/Smartphone bán hàng ngày nay). Nhân viên đi đến đâu, ấn đơn hàng tại chỗ, dữ liệu nhảy trực tiếp về máy chủ trung tâm tại văn phòng. Chị đem mô hình này thử nghiệm đầu tiên tại thành phố Đồng Hới, sau đó nhân rộng ra toàn tỉnh.

Nhờ sự can đảm đột phá này, hệ thống phân phối của chị Nữ vận hành chính xác như một chiếc đồng hồ Thụy Sĩ. Tồn kho được kiểm soát theo thời gian thực, công nợ minh bạch, thuế khóa rõ ràng. Nhiều nhà phân phối khác giấu doanh thu để né thuế, nhưng chị Nữ thì ngược lại: “Chị làm kinh doanh nhiều tỉnh, chị không bao giờ gian thuế. Mình minh bạch từ đầu thì tâm mình mới an, đối tác lớn họ nhìn vào họ mới tin tưởng giao cho mình những hợp đồng trăm tỷ!”

Từ 3 tỉnh ban đầu năm 2006 (Quảng Bình, Quảng Trị, Huế), đến năm 2008 chị mở rộng ra Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi. Năm 2011, chị tiếp tục tiến vào Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa. Đến năm 2018, đế chế phân phối của chị vươn ra tận Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Toàn bộ dải đất miền Trung nắng gió đã nằm trong mạng lưới phân phối hùng mạnh do một tay người phụ nữ ấy gầy dựng.

Tre già măng mọc – Trái ngọt ở cuối con đường

Năm 2008, giữa lúc sự nghiệp đang thăng hoa, chị Nữ lại gặp một tai nạn ô tô thảm khốc khi trên đường đi Phong Nha. Chiếc xe lật úp, chị bị gãy xương, thương tích trầm trọng phải đưa ra Bệnh viện Việt Đức cấp cứu.

Thế nhưng, ngay trên giường bệnh Việt Đức, tay bó bột, người chằng chịt vết thương, chị vẫn nằm đó bàn gạch nối mở rộng thị trường Đà Nẵng – Quảng Nam với đại diện P&G. Nghị lực sống và chí khí quật cường của chị làm cho những lãnh đạo tập đoàn nước ngoài cũng phải cúi đầu ngả nón bái phục.

Giờ đây, khi bão táp đã lùi xa, ngẫm lại chặng đường hơn 40 năm bươn chải, điều khiến chị Kiều Nữ tự hào và hạnh phúc nhất không phải là những con số doanh thu hàng trăm tỷ, cũng không phải là những bằng khen treo kín tường.

Chị mỉm cười nhìn về phía những căn phòng làm việc bên ngoài, nơi các con chị đang điều hành tập đoàn: “Em biết không, cái hạnh phúc lớn nhất của đời chị là giờ có đội ngũ kế cận. Những đứa con của chị – cả con trai, con dâu đều một lòng theo mẹ, gánh vác sự nghiệp của gia đình. Ở Việt Nam mình, biết bao nhiêu doanh nghiệp thế hệ trước thành công rực rỡ nhưng đến đời sau là đứt gãy vì con cái không chịu nối nghiệp. Chị may mắn vì các con hiểu được mồ hôi nước mắt của mẹ cha, cùng nắm tay mẹ đưa công ty đi tiếp.”

Hồi xưa, một mình chị lặn lội “khai sơn phá thạch”, mùa đông bán nệm, mùa hè bán quạt, đêm gói gia-ua, ngày gánh rau… Hồi xưa đi đàm phán hợp tác, một mình chị đơn độc giữa dải đất miền Trung. Còn bây giờ, đi họp hành hay ký kết hợp đồng, bên cạnh chị luôn có một tập thể vững mạnh, có các con chị đồng hành.

Chiều buông trên phố Thụy Khê (Hà Nội), câu chuyện của chị Kiều Nữ khép lại nhưng dư âm của nó vẫn đọng lại sâu sắc. Từ một cô mậu dịch viên miệt mài dán từng ô tem phiếu thời bao cấp, trải qua biết bao đắng chát của cuộc đời – từ tai nạn nghiệt ngã của người chồng, những oan khuất kiện tụng, cho đến những hiểm nguy rình rập trên thương trường – chị vẫn giữ trọn một chữ TÂM sáng đong đầy và một chữ TRÍ sắc sảo.

Ngày mai, chị lại trở về ngôi làng nhỏ ven sông ở Quảng Bình. Ở đó, không có chủ tịch hay tổng giám đốc Kiều Nữ, chỉ có cô học trò nhỏ năm nào của lớp 7A, sẵn sàng cất giọng hò Mái Nhì tri ân thầy cô, trải lòng với những người bạn chí cốt nửa thế kỷ. Bởi chị hiểu rằng, đi qua hết những giông bão của cuộc đời, điều còn lại bền vững nhất chính là cái nghĩa, cái tình và một tâm hồn mãi vẹn nguyên nét thắm mặn mòi của quê hương.

Ghi chép của Maika