Tác giả trẻ Thạch Khang tên thật là Trần Thạch Khang, sinh năm 2007 tại An Giang. Mới đây, anh đã đạt giải nhất cuộc thi Truyện ngắn dành cho tác giả trẻ An Giang “Nhịp thở phù sa” do Câu lạc bộ Văn học trẻ An Giang tổ chức. Ngoài ra, anh đã có thơ và văn xuôi đăng trên các báo và tạp chí như: Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tạp chí Chiêu Anh Các, tạp chí Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh, báo Quân đội nhân dân, báo Nghệ An, báo Giáo dục và thời đại, báo Mực Tím, báo Đất Mũi…Xin giới thiệu cùng quý vị độc giả truyện ngắn đạt giải nhất Văn học trẻ An Giang.

NHỮNG LỚP ĐÁ CỦA THỜI GIAN

 “Sao lại gọi là núi Sập

Núi có sập không, tự bao giờ…”

thơ Trần Hữu Phước

LỜI ÔNG NỘI

Tôi tên là Thạch Phnum. Cha tôi bảo, ông bà cố của tôi là người Khmer, năm xưa được cụ Thoại Ngọc Hầu chiêu mộ đi đào kinh Đông Xuyên – Rạch Giá. Sau khi đào kinh xong, thì được ông Thoại cho ở lại ven dòng kinh để khai hoang lập ấp mà sinh sống, lâu dần đến đời tôi thì sung túc thành làng. Mỗi khi nhớ quê, ông bà tôi hay trèo lên ngọn núi sau nhà, nhìn về phía xa là phum sóc tổ tiên, mịt mù trong những ngọn núi. Có lẽ vậy mà cha đặt tôi tên Phnum, có nghĩa là ngọn núi!

Núi quê tôi tên là Núi Sập, một ngọn núi nhỏ mọc lên giữa đồng bằng rất đẹp, trải dài như dáng con rồng nằm, lại có một cái đầm nhỏ gần núi và một cụm đá nhỏ nhô lên trên đầm nước giống như tư thế như rồng ngậm châu. Khách Trú đi hát Sơn Đông ngang qua đây, lần nào cũng tấm tắc khen, “hầy, đấc đẹp quớ, sao nì báng cho ngọ một chỗ chôn”.

Biết Núi Sập có nhiều loại thảo dược quý, các Khách Trú thuê tôi lên núi hái thuốc, chỉ duy nhất một loại sâm đất mà thôi. Nhờ họ dạy, tôi biết cách nhận biết cây sâm đất, loại cây không phải ai cũng tìm được, phải có duyên cây mới “hiện ra” cho thấy mà nhổ đem về. Nhờ nghề hái thuốc, tôi nuôi sống được cả gia đình. Có đoạn còn “mua” được lính làng, để khỏi phải đi lính thú. Nhờ vậy có lúc rảnh rỗi, tôi lên núi tìm đá, đem về đục đẽo thành những cái cối cái chài. Mấy tháng ròng mới làm ra một bộ, mỗi lần có ghe hàng đến làng, thế nào họ cũng tìm đến mua vài bộ mang về Sài Gòn bán lại. Tôi đổi mấy tháng trời đục đẽo đá của mình, ra được mấy giạ lúa, nuôi sống cả nhà qua hai mùa giáp hạt trong năm.

Bẵng đi mấy chục năm, đến khi giải phóng về, Khách Trú bỗng nhiên vắng lạ, từ đó mà cái nghề hái thuốc của tôi cũng hết “linh”. Những xưởng đá mới được lập ra, đá bắn ngày đêm, tiếng đục đẽo bằng tay, bằng máy suốt ngày này qua tháng nọ. Dân có thêm miếng cơn manh áo, mà tiếng khóc rên cũng ngày một nhiều hơn. Lâu lâu lại nghe có người chết vì đá đè, đá rớt trúng… Những trưa hè làng xóm vắng thưa, nghe đâu đó lại cứ vẳng lên mấy câu vọng cổ, Nay trái núi quê hương bị vỡ ra từng mảnh để người dân tìm phương sinh sống. Chớ không còn ai thảnh thơi nằm võng mà nghe tiếng gà trưa lay động bóng tre… làng. Núi Sập giờ đây cũng như ba, nó cũng sắp thở hơi tàn.[1]

LỜI CỦA CHA TÔI

Tôi tên Thạch Thmo. Cha tôi nói, ông muốn tôi lớn lên mạnh mẽ, rắn chắc như đá, bởi vậy tên tôi cũng có nghĩa là cục đá.

Tôi không lớn lên trong chăn êm nệm ấm. Tôi lớn lên từ những câu chuyện ly kì của cha, những chuyện tưởng như vừa mới xảy ra khi tôi lên ba, lên bốn. Nhưng nó được dệt thành ký ức của cả gia đình. Cha kể chuyện xưa, hồi Núi Sập còn là rừng già, rậm rạp rắn rết, hùm beo lẩn khuất trong sương sớm. Cha kể lần đầu gặp mẹ tôi, rồi chuyện mẹ sanh tôi sau một phen giật mình vì tiếng thuốc nổ vọng qua bên kia núi. Những câu chuyện đó theo tôi lớn lên, thấm vô trí nhớ như hơi đất, mùi đá, mùi rừng. Trong mắt cha, Núi Sập chỗ nào cũng đẹp lạ lùng. Từ hạt bụi li ti ven đường, tới cái cây, ngọn cỏ bám đá mà sống. Nhứt là những món đồ cha tôi làm ra từ đá núi, thô ráp mà có hồn, như mang theo cả hơi thở của núi rừng năm cũ.

Tôi lớn lên khi nghề làm đá thủ công của cha đã không còn thời thịnh. Ông phải cặm cụi suốt mấy tháng trời, ròng rã từ bữa nắng tới bữa mưa, mới làm xong được một cái cối đá. Trong khi đó, máy móc đã thay sức người từ lâu, chỉ cần vài bữa là đâu vô đó. Vậy mà cha tôi chưa bao giờ tính chuyện bỏ nghề. Ông hay nói, mấy thứ làm bằng máy coi vậy chớ hông có hồn. Cha cứ lặng lẽ ngồi đó, đục đẽo hoài, có món làm cả tháng trời vẫn chưa xong. Làm xong rồi, ông đem để dạt qua bên hông nhà, chớ cũng ít ai hỏi mua. Giờ máy móc tinh xảo, làm rẹt một cái là xong, nên người ta đâu còn mặn mà chi với đồ đá thủ công nữa.

***

Năm mười tám tuổi, tôi xin vô làm ở một xưởng đá mới mở, do chú Khách từ Sài Gòn về dựng lên. Xưởng chưa lâu năm, người ít mà việc nhiều, nhưng mấy ngày đầu ai nấy đều dễ mến, nhứt là chú Khách. Chú tận tụy quậy từng phích trà đường cho anh em uống, lo cơm nước ngày hai bữa đàng hoàng. Làm ở đây, coi như không phải lo chuyện đói no.

Vậy mà đời người, có mấy khi lường trước được chữ “ngờ”. Tháng sáu nắng như đổ lửa, mấy cái cây trên núi héo quơ héo quắc, lá còn không buồn rung. Hàng đặt dồn dập, nhiều tới mức làm không xuể. Anh em ai cũng kêu chú Khách thuê thêm người, mà chú nhứt quyết không chịu. Chú bắt tụi tôi đẩy nhanh tiến độ, làm từ hừng sáng, chừng bốn giờ cho tới gần nửa khuya mới được bước chân ra khỏi xưởng.

Chú Khách bắt đầu dùng đủ thứ cách. Chửi rủa có, dọa không phát lương có, đuổi việc cũng có. Ai nấy đều sợ, nên phải cắm đầu cắm cổ mà làm, y như trâu cày ngoài ruộng. Những trưa hè nắng gay gắt, nắng tới mức áo quần trên người ướt sũng, như mới lội sông lên. Bụi đá bay mù mịt, dính đầy mắt cũng không dám đưa tay dụi. Khát khô cả họng mà vẫn không dám nghỉ tay.

Chú Khách đứng canh suốt ngày. Chú còn kêu thêm hai thằng con trai đi vòng vòng giám sát. Mà hai thằng đó thì coi người làm ra gì đâu. Trong mắt tụi nó, công nhân ở xưởng chẳng khác chi trâu bò, có khi còn thua mấy con chó tụi nó nuôi. Hễ ai vừa buông tay nghỉ một chút là tụi nó la lối om sòm, như muốn “giãy chết” tới nơi, trách móc đủ điều: “Đứng dậy mần đi trời, mướn bằng tiền chớ có phải lá mít đâu!”

Nhiều lúc nản lắm, mà nghĩ đi nghĩ lại, rốt cuộc cũng phải cắn răng chịu. Nghỉ ngang thì biết lấy gì mà sống. Ai cũng có con cái, gia đình ở sau lưng, nên tôi ráng nhẫn nhịn, coi như vì miếng cơm manh áo mà chịu cực. Thiệt tình, làm nghề này không sướng xíu nào. Mần bốn đồng, ăn hết ba đồng, thuốc men thêm năm đồng nữa. Có bữa tối về, cái lưng đau nhức như cá kho rệu. Uống thuốc riết rồi cũng lậm tiền, nên nhiều khi tôi đành mặc kệ cơn đau, gác cái cực qua một bên mà sống tiếp. Chưa kể tới cái nguy của nghề. Ông Hai Sọ chung đội tôi từng bị đá đè gãy cả hai bàn tay, giờ nằm ở nhà, ai cho gì ăn nấy, chớ còn làm được chi nữa đâu. Hồi thời của cha tôi cũng từng có người bị đá đè tới chết, bởi cái nghề này nó bạc lắm. Nói chi xa, chính tôi, mới làm được hai năm đã phải nghỉ ở nhà gần cả tháng trời vì bị đá dập nguyên bàn tay, tróc luôn ba cái móng. Cái đau lúc đó, tôi thấy còn thốn hơn bị búa từ trên cao đóng thẳng xuống.

Càng lớn lên, tôi càng hết luyến lưu với cái nghề này. Làm thì cứ làm, cốt cũng chỉ vì chữ tiền với cái gia đình ở phía sau lưng. Núi Sập trong mấy câu chuyện của cha tôi đâu có nham nhở, trơ trọi như bây giờ. Giờ người ta phá từng quả núi, đập từng tảng đá, riết rồi Núi Sập bị lột tới xương, nhìn không còn nhận ra nữa. Nhiều lúc tôi giận chú Khách lắm. Từ ngày chú về đây khai thác đá, Núi Sập mới tan nát ra vầy. Nhưng nghĩ cho cùng, chú cũng là người tạo công ăn chuyện mần cho tụi tôi. Chỉ có điều, cái cảnh dồn ép tối ngày, làm riết tới muốn nghẹt thở, khiến trong bụng tôi lúc nào cũng bứt rứt, khó yên.

Bữa đó mưa dầm mấy ngày liền, đá trên vách no nước, trơn trợt như bôi mỡ. Chú Khách xuống tận chỗ làm, tay cầm điếu sị gà, miệng la rầy mấy người đang vô thuốc nổ. Tôi đứng dưới chân vách đá, nghe tiếng đá trên cao răng rắc, nhỏ mà gắt, y như tiếng xương gãy. Tôi chưa kịp mở miệng thì một khối đá chưa nổ thuốc bất thần long ra, từ trên cao lăn thẳng xuống chỗ chú Khách đang đứng. Mọi chuyện xảy ra trong chớp mắt. Tôi chỉ kịp lao tới, dồn hết sức đẩy chú qua một bên. Khối đá sượt ngang, quất mạnh xuống nền đá, bụi tung mù trời. Khi tôi đứng dậy, tay trái không còn nghe gì nữa. Máu từ cổ tay chảy xuống, đỏ lòm cả ống quần. Chú Khách ngồi bệt dưới đất, mặt xanh như tàu lá chuối, run bần bật. Chú lật đật móc túi, dúi vô tay tôi năm chục ngàn, miệng cảm ơn tới tấp. Tôi nhìn tờ tiền dính máu trong tay mình, tự dưng thấy mắc cười. Tôi trả lại, nói gọn lỏn, chú cất đi.

Chú Khách lặng thinh. Lần đầu tiên tôi thấy chú không nói được tiếng nào. Còn tôi, giữa tiếng máy, tiếng búa, tiếng đá va nhau chan chát, bỗng hiểu ra một điều rằng, trong cái nghề này, mạng người mỏng hơn cả tờ giấy bạc mà chú vừa dúi cho tôi.

***

Một thời gian sau, chú Khách ít lui tới xưởng hơn. Mỗi lần có ghé thì cái mặt nhợt nhạt, tái mét, nhìn như người vừa đi qua một cơn bệnh nặng. Người ta bắt đầu đồn chú làm ăn thua lỗ. Mà coi bộ, lần này là thiệt. Chú đầu tư đủ thứ, đâu riêng gì cái xưởng đá này. Làm ăn mà trúng thì trúng đậm, tới hồi trật bánh thì thua cũng không ít.

Một bữa, chú kêu mọi người lại họp đông đủ. Ai nấy đều thấy lạ, bởi cảnh này thường chỉ xảy ra lúc phát lương, mà còn nửa tháng nữa mới tới kỳ. Chú ngồi trên một phiến đá lớn, gió thổi tạt ngang làm cái áo chú bay phần phật. Cái mặt chú xanh xao hơn mọi bữa. Chú nói, giọng khàn đặc:

• Sắp tới chắc nhà nước sẽ không cho bắn đá nữa, tui cũng hết gánh nổi nghề này nên phải dẹp xưởng. Bà con thông cảm, kiếm nghề nào khác mà mần, đừng theo nghề đá nữa, bụi lắm, mà cũng bạc lắm!

Nói đến gần hết câu thì giọng chú run run như người sắp khóc mà nén cho không rơi lệ. Chú lấy ra từng sấp tiền đã chuẩn bị sẵn, trên mỗi sấp kẹp một tờ giấy ghi tên từng người. Chú vừa phát vừa đưa mắt nhìn quanh công trình, nhìn mấy vách đá, mấy đống đá đổ ngổn ngang, đôi mắt đỏ hoe. Tới lượt tôi, tay chú run bần bật. Nước mắt chú trào ra, chảy thành dòng, rơi xuống mấy tờ tiền mới như tiền Tết. Tôi quay mặt nhìn xuống chân mình toàn là đá vỡ, lòng đau thắt. Núi Sập giờ đây chỉ còn là một bãi hoang tàn, nham nhở như thân thể bị xé nát. Mấy tảng đá chưa kịp đục đẽo vẫn nằm im lìm ở đó, nằm hoài suốt mấy năm trời, không ai buồn đụng tới. Rồi bà con mỗi người một ngả. Người tìm việc khác mà làm, người lên Sài Gòn vô xưởng, có người lại khăn gói đi qua mấy vùng Cô Tô, Bà Đội để tiếp tục bám lấy cái nghề chẻ đá.

Còn tôi, tôi chọn ở lại. Ở lại với Núi Sập. Học một cái nghề mới, làm mộc hay thợ hàn. Rồi ở sống nhẹ nhàng ở quê núi để nhìn núi Sập đổi thay từng ngày, từng năm, trong im lặng như nhìn một người thân quen già đi, mà mình thì không làm gì hơn được ngoài việc đứng đó, nhớ và đau.

TÔI

Tôi sinh ra khi hồ Ông Thoại đã đẹp, đẹp như áng trăng mỏng trôi lững lờ trong mấy câu thơ buồn của Hàn Mặc Tử. Nước hồ xanh ngắt, xanh như viên ngọc ngoại tôi hay đeo trước ngực, mỗi lần ngoại cúi xuống là ánh lên một vệt sáng dịu dàng. Mặt nước phẳng lặng, sáng sớm còn đọng sương, chiều về thì loang loáng ánh nắng rớt lại, gió thổi nhẹ cũng đủ làm sóng lăn tăn, vỗ bờ nghe như tiếng thở của đất.

Chung quanh hồ, cây cối mọc um tùm. Những hàng tràm, bạch đàn soi bóng xuống nước, rễ quấn quýt nhau dưới bùn, bám chặt như sợ bị thời gian kéo trôi. Chim chóc kéo về làm tổ, sáng sớm gọi nhau inh ỏi, trưa thì lặng im, tới xế chiều lại bay là là mặt nước mà kiếm ăn. Cá dưới hồ nhiều tới mức chỉ cần đứng yên cũng thấy bóng chúng lướt qua, đen đen, bạc bạc, biến mất trong làn nước xanh thẳm. Ếch nhái, côn trùng, rong rêu… thứ gì sống được là sống, sinh sôi một cách bền bỉ, như chưa từng có cuộc đào xới nào xảy ra ở đây.

Tôi hay ra hồ lúc chạng vạng. Khi mặt trời vừa tắt sau lưng Núi Sập, cả mặt hồ đổi màu, từ xanh sang tím, rồi sẫm dần như một giấc mơ khép lại. Có bữa, trăng lên sớm, ánh trăng rơi xuống mặt nước, vỡ ra thành muôn mảnh lung linh, làm tôi cứ tưởng mình đang đứng trước một bầu trời khác, sâu hơn, yên hơn, nằm úp ngược dưới chân.

Nội tôi kể, hồi trước chỗ này là một công trường đá bỏ hoang. Đá bị đục đẽo tới trơ xương, hố sâu hố cạn lổn nhổn, nhìn mà rợn người. Sau đó, người ta bơm nước vô, ban đầu nước đục ngầu, hôi mùi bùn và đá. Vậy mà chẳng biết từ lúc nào, nước trong dần ra, cây cỏ tự tìm đường mọc lại, cá tôm theo dòng nước mà về. Đất trời, coi vậy mà cũng biết cách tự lành.

Mỗi lần đứng bên hồ Ông Thoại, tôi lại nghĩ, có lẽ núi không nhớ dai như người. Bị làm đau đó, nhưng nếu còn cho nó chút thời gian, nó vẫn chịu hiền lại, gom những vết thương cũ mà nuôi sống đời sau. Hồ nước nằm đó, lặng lẽ, xanh trong, như một lời nhắc rằng không phải cái gì bị phá rồi cũng mất hẳn, có những thứ chỉ đang chờ được hồi sinh.

Cha tôi hay nói, hai cha con mình giống nhau không chỉ ở tướng tá hay khuôn mặt, mà giống nhau ở chỗ đều lớn lên bằng những câu chuyện của người đi trước. Cha lớn lên trong lời kể của nội tôi; còn tôi, lớn lên trong lời kể của cha. Những câu chuyện đó chuyền tay nhau, chuyền luôn cả nỗi buồn, riết rồi thành máu thịt.

Có lần tôi hỏi cha về cái nghề đá hồi trước ông từng làm. Cha đang ngồi mài lại con dao, nghe tôi hỏi thì khựng tay lại, rồi lắc đầu. Ông đứng dậy, bỏ ra sau nhà, không nói một lời. Từ bữa đó về sau, tôi không dám hỏi nữa.

Hồi còn ngủ chung với cha mẹ, tôi hay bị đánh thức giữa khuya bởi tiếng cha la thất thanh. Ông gào lên trong mơ, “Đá nổ… đá nổ…”. Rồi bật dậy, giật mùng, chạy thẳng ra ngoài sân, chạy hoài cho tới khi cách nhà thiệt xa mới chịu dừng. Có đêm trời tối đen như mực, tôi nghe tiếng chân cha lạc trong gió, mà tim đập loạn xạ. Những đêm đó, cha tôi không bao giờ ngủ lại được. Cha ngồi lặng thinh ngoài hiên cho tới sáng, như người vừa thoát chết. Còn tôi thì nằm trong mùng, lần đầu tiên hiểu rằng có những thứ không nổ trong đá, mà nổ trong đầu người ta suốt cả đời.

***

Những ngày cận kề kỳ thi đại học, trong mâm cơm chiều, tôi ngập ngừng xin ý kiến gia đình về chuyện lên Sài Gòn học. Mẹ với bà nội không nói nhiều, chỉ bảo tôi muốn học ở đâu thì cứ học, gia đình lo được tới đâu hay tới đó. Riêng ông nội thì nhứt quyết kêu tôi học đại học ở tỉnh, cho gần quê, tiện bề đi về. Mà ngặt nỗi, cái ngành tôi muốn học ở tỉnh lại không có. Cha tôi ngồi im một hồi lâu, rồi lên tiếng, nói nhỏ mà chắc, học trên Sài Gòn thì tương lai mở ra nhiều đường hơn.

Mấy đêm liền tôi không ngủ được. Lúc thì thấy lời nội nói cũng phải, học gần nhà, sáng chiều còn thấy núi thấy sông cho đỡ nhớ. Lúc lại nghĩ tới thành phố, nơi có những con đường rộng hơn cho giấc mơ đi tới. Những ngày sau đó, cha với nội thay phiên kêu tôi ra nói chuyện riêng. Tôi bứt rứt dữ lắm, thương nội nhiều, mà rốt cuộc vẫn chọn Sài Gòn. Thấy con cháu cương quyết quá, vì thương, vì cũng không muốn mình cản đường cháu con nên cả nhà tôi đành đồng ý cho tôi lên phố học.

Ngày lên xe rời quê, cả cha lẫn nội đều đưa tôi ra bến đò. Trước giờ xe chạy, nội kéo tôi ra một góc, giọng chậm rãi, “Đi đâu thì đi, làm gì thì làm, hổng được quên gốc rễ nghen con.” Nội nói rồi móc trong túi ra một cục đá nhỏ, mát lạnh trong tay. Nội nhét cục đá vô ba lô tôi, coi như gửi theo một phần Núi Sập, để nhắc tôi nhớ về quê nhà này.

Cha xách đồ cho tôi lên xe. Trước khi quay lưng xuống bến, cha nhìn tôi cười hiền, khi nào được nghỉ thì nhớ về thăm quê nghen con. Chiếc xe từ từ lăn bánh. Lòng tôi nặng trĩu. Tới đoạn ngang hồ Ông Thoại, xe dừng lại rước khách. Tôi nhìn ra ngoài cửa kính. Dưới chân núi, tôi thấy như còn bóng cha đang cúi người đục đẽo từng tảng đá. Trên đỉnh xa xa, thấp thoáng dáng nội lom khom hái từng cây thuốc giữa trời chiều. Xe chạy tiếp. Núi Sập khuất dần sau lưng. Trong ba lô tôi, cục đá nhỏ nằm im, nặng vừa đủ để tôi hiểu, có những thứ mình mang theo không phải để làm hành trang mà để nhắc mình, dù đi bao xa, cũng vẫn còn một nơi để quay về.

Thoại Sơn 04/01/2026

[1] Trích từ bản vọng cổ “Trái tim núi Sập” của soạn giả Hoa Phượng.

T.K