Khi Viện Hàn lâm Thụy Điển trao Giải Nobel Văn học năm 2022 cho Annie Ernaux, một nữ nhà văn Pháp, người đã dũng cảm “khám phá ra cội rễ, sự xa lánh và những ràng buộc tập thể của ký ức cá nhân”, văn học thế giới một lần nữa hướng sự chú ý vào một phong cách nghệ thuật độc đáo:  “lối viết phẳng” (l’écriture plate).

Tiểu sử

Annie Ernaux (tên khai sinh là Annie Thérèse Blanche Duchesne) sinh ngày 1 tháng 9 năm 1940 tại Lillebonne (Normandy), trong một gia đình nông dân, công nhân, trước khi cha mẹ bà chuyển đến định cư và mở cửa hàng tạp hóa kiêm quán cà phê bình dân ở Yvetot (Normandy).

Chính tại Yvetot, tuổi hoa niên của bà bị giằng xé liên tục giữa hai thế giới xã hội hoàn toàn đối lập: một bên là môi trường lao động bình dân, với những gia đình khốn khổ ở vùng ngoại ô, và một bên là ngôi trường tư thục Công giáo dành cho nữ sinh tầng lớp trung lưu ngay trung tâm thị trấn. Những hình ảnh đối lập và đầy nghiệt ngã ấy đã sớm gieo mầm vào tâm trí cô học trò nhỏ Annie ý thức về sự bất bình đẳng và nỗi mặc cảm của cái gọi là “sự phản bội giai cấp” mà sau này sẽ trở thành trục xương sống cho toàn bộ sự nghiệp văn chương của bà.

Được người mẹ – bà khuyến khích và hy sinh chắt bóp để mua cho từng cuốn sách, Annie bộc lộ năng khiếu học tập từ rất sớm, nhưng đi kèm với đó là một thể trạng yếu ớt và những bất ổn nội tâm. Bước ngoặt lớn đầu tiên xảy ra năm mười tám tuổi, khi bà rời quê nhà đến Rouen để học lớp triết học chuẩn bị cho kỳ thi tú tài. Đó là giai đoạn của hai năm dài khủng hoảng tâm lý sâu sắc, nơi bà phải vật lộn với những cơn cuồng ăn vô độ rồi lại rơi vào chuỗi ngày chán ăn tâm thần tàn nhẫn. Giữa cơn bão lòng tuổi trẻ, việc tiếp cận tác phẩm nổi tiếng Giới thứ hai (Le Deuxième Sexe) của Simone de Beauvoir giống như một sự khai sáng, mở toang mắt bà trước một thực tại phũ phàng rằng mình đang sống trong “một thế giới được làm bởi đàn ông và vì đàn ông” và phụ nữ chỉ là “kẻ khác”, không có bản chất riêng và bị phụ thuộc vào đàn ông. 

Sau một thời gian ngắn bỏ ngang trường sư phạm vì không chịu nổi sự gò bó, bà sang Anh làm người giúp việc tại vùng ngoại ô London để tìm kiếm tự do. Trong sự trống trải, cô độc của những buổi chiều lạ lẫm ở xứ sở sương mù, nỗi khao khát viết một cuốn tiểu thuyết đã nhen nhóm trong bà, nhưng rồi bà phải quay về Pháp để hoàn thành chương trình tại Đại học Văn khoa Rouen nhằm tìm kiếm một nghề nghiệp ổn định cho cha mẹ bà yên lòng.

Năm 1963, khi vừa nhận bằng cử nhân văn chương hiện đại và đang hình dung về tương lai của một người phụ nữ vừa dạy học vừa viết văn, bà gặp Philippe Ernaux, một sinh viên ngành khoa học chính trị, và mang thai ngoài ý muốn. Giữa một xã hội Pháp thời bấy giờ coi phá thai là bất hợp pháp, cô sinh viên trẻ Annie đã phải trải qua nỗi đau đớn, tủi nhục cả về thể xác lẫn tinh thần khi tìm đến một người phá thai chui. Trải nghiệm cận kề cái chết ấy đè nặng lên tâm trí bà, để rồi nhiều thập kỷ sau được tái hiện nghẹt thở trong cuốn Sự kiện (hay Biến cố – L’Événement).

Năm 1964, sau khi kết hôn và sinh con trai đầu lòng trong hoàn cảnh vật chất vô cùng chật vật, Annie Ernaux phải gánh vác “gánh nặng kép” của một người phụ nữ: vừa chăm lo gia đình, con cái, vừa nỗ lực thi lấy bằng chuẩn giáo viên và đi dạy. Thực tế ngột ngạt của cuộc sống hôn nhân và những bổn phận áp đặt lên người đàn bà sau này đã được bà mổ xẻ sắc lạnh trong Người đàn bà băng giá (Une femme gelée).

Mùa hè năm 1967, ngay sáng hôm sau ngày Annie Ernaux trở về thăm nhà để báo tin mình đã vượt qua kỳ thi sát hạch giáo viên, cha bà đột ngột lên cơn đau tim và qua đời sau đó ba ngày. Cái chết của người cha là một cú sốc dữ dội, là sự đứt gãy bạo lực và không thể diễn tả bằng lời lớn nhất cuộc đời bà, bởi nó diễn ra ngay khi bà vừa chính thức bước chân vào thế giới của tầng lớp trí thức bourgeois (tư sản) – thế giới mà cha bà cả đời không thuộc về. Bi kịch này đã khiến Annie Ernaux nhận ra sự bất lực của thể loại tiểu thuyết hư cấu truyền thống; bà quyết định từ bỏ văn chương tưởng tượng để đi tìm một hình thức viết mới nhằm tôn vinh cha mình trong tác phẩm Một chỗ trong đời (La Place). Kể từ đây, văn phong của bà định hình theo “lối viết phẳng” (l’écriture plate), một lối viết khách quan, trung tính, tước bỏ mọi hoa mỹ để đạt đến sự chân thực tuyệt đối của ký ức và xã hội học.

Đáng nể phục hơn cả, ngay cả khi các cuốn sách bắt đầu đạt được thành công vang dội, Annie Ernaux vẫn kiên quyết duy trì công việc giảng dạy trung học và đại học suốt hơn ba mươi năm cho đến khi nghỉ hưu vào năm 2000, nhằm đảm bảo rằng ngòi bút của bà tự do tuyệt đối và không bao giờ phải cúi đầu phụ thuộc vào các áp lực thương mại của thị trường sách.

Sau khi ly hôn chồng ở tuổi ngoài bốn mươi, bà chuyển đến sống tại một ngôi nhà trên đỉnh đồi Cergy-Pontoise, một thành phố mới đang xây dựng, nơi bà gắn bó suốt nửa đời người còn lại để chuyên tâm viết. Chuỗi tác phẩm tiếp theo của bà ra đời như những biên niên sử giải phẫu chính cuộc đời mình và thời đại, từ cuốn Một người phụ nữ (Une femme) viết về người mẹ mắc bệnh Alzheimer qua đời năm 1986, cho đến đỉnh cao sự nghiệp là Năm tháng (Les Années) vào năm 2008, cuốn sách phá vỡ mọi cấu trúc tự truyện thông thường để tạo nên một “tự truyện tập thể”, dùng chữ “chúng tôi” thay cho chữ “tôi” để ghi lại dòng chảy lịch sử và tâm thức của cả một thế hệ xã hội Pháp. Hành trình bền bỉ, can đảm và đầy nhạy bén sắc lạnh của người phụ nữ ấy đã được tôn vinh ở đỉnh cao cao quý nhất vào năm 2022, khi Viện Hàn lâm Thụy Điển xướng tên Annie Ernaux cho giải thưởng Nobel Văn học và bà đã trở thành người phụ nữ Pháp đầu tiên chạm tay vào vòng nguyệt quế văn chương thế giới.

Viết phẳng

Thuở ban đầu bước chân vào văn nghiệp ở tuổi 22, Annie Ernaux mang theo một lời hứa: “Tôi sẽ viết để trả thù cho chủng tộc của mình”. Sinh ra trong một gia đình nông dân, công nhân và tiểu thương không đất, bà thấm thía nỗi tủi nhục, sự khinh thường của xã hội dành cho tầng lớp lao động bình dân. Sự thành công trong học tập bước đầu tạo cho bà ảo tưởng rằng chiến thắng cá nhân có thể xóa nhòa hàng thế kỷ bị thống trị và nghèo đói.

Tuy nhiên, khi đối diện với thực tế sáng tác, Annie Ernaux nhận ra những hình mẫu văn chương kinh điển như Flaubert, Proust hay Virginia Woolf từng được bà ngưỡng mộ không thể giúp ích gì cho mục đích của bà. Để lột tả chân thực vết nứt giai cấp, ban đầu bà từng phải dùng đến một ngôn ngữ nổi loạn, thô ráp, truyền tải sự tức giận và chế nhạo của những người bị sỉ nhục. Nhưng đỉnh điểm của sự chuyển dịch phong cách xuất hiện khi bà đối diện với đề tài về người cha và xuất bản cuốn tiểu thuyết thứ tư của mình: Một chỗ trong đời (La Place). Nhận thấy kiểu nhìn trịch thượng của những độc giả sở hữu đặc quyền văn hóa đối với các nhân vật bình dân, Ernaux hiểu rằng mọi thứ văn phong cường điệu hay hoa mỹ đều có nguy cơ phản bội lại thế giới nguồn cội của mình.

Lối viết phẳng được Annie Ernaux định nghĩa một cách cụ thể trong diễn từ Nobel là một quan điểm viết trung tính, khách quan, không chứa ẩn dụ hay dấu hiệu cảm xúc. Đây không phải là sự nghèo nàn về ngôn từ, mà là một sự lựa chọn thẩm mỹ đầy chủ ý và nghiêm ngặt được cấu thành từ ba yếu tố cốt lõi mang tính hệ thống. Trước hết là tính trung tính và phi cá nhân hóa cảm xúc, nơi tác giả chủ động tước bỏ những tính từ định tính hay biện pháp tu từ gợi cảm xúc chủ quan nhằm tạo ra một khoảng cách thẩm mỹ tuyệt đối với sự kiện. Tiếp đến là nguyên tắc để sự thật tự lên tiếng, như chính bà từng khẳng định rằng bạo lực không còn xuất hiện ở câu chữ mà nó đến từ chính sự thật chứ không phải từ văn bản viết ra. Bản thân hiện thực cuộc sống của tầng lớp bị trị hay những chấn thương của người phụ nữ vốn đã mang sẵn tính bạo lực nội tại, do đó nhà văn không cần phải gia cố bằng những từ ngữ đao to búa lớn. Cuối cùng là sự trong suốt của cái “Tôi” siêu việt; việc sử dụng ngôi thứ nhất “tôi” không hướng đến sự tự luyến cá nhân mà đóng vai trò như một công cụ khách quan để khám phá ký ức, cho phép cái “tôi” của người đọc dễ dàng chiếm giữ và tìm thấy sự đồng điệu phổ quát.

Đoạn văn dưới đây trích từ tác phẩm “Một chỗ trong đời” (La Place) – cuốn hồi ký bà viết về người cha quá cố của mình, là một ví dụ kinh điển cho “lối viết phẳng” (écriture plate) của Annie Ernaux:

“Ít lâu nay, tôi biết mình không còn được quyền viết gì theo kiểu văn chương nữa. Tôi không có quyền dùng những từ ngữ đẹp đẽ, hay những hình ảnh ẩn dụ để gợi lên nỗi nhớ hay sự kính trọng đối với cha. Tôi muốn gom nhặt lại những lời nói, hành vi, những cử chỉ của cha tôi, những cột mốc trong cuộc đời ông, tất cả những dấu hiệu khách quan của một sự tồn tại mà tôi cũng từng chia sẻ. Không có thơ ca của sự hoài niệm, không có những lời chế giễu đầy cay đắng. Lối viết phẳng lặng này đến với tôi một cách tự nhiên, giống như lối viết mà tôi đã dùng khi xưa để báo tin buồn cho gia đình. Cha tôi qua đời vào ngày Chủ nhật ngày 25 tháng 6. Lúc đó là năm giờ chiều. Ông đột ngột đổ sụp xuống giường khi đang chuẩn bị mặc quần áo để đi dạo. Mẹ tôi chạy biệt sang nhà hàng xóm để gọi bác sĩ. Khi ông ấy đến nơi, mọi chuyện đã quá muộn. Tôi nhìn thấy cơ thể cha nằm đó, bất động, một người đàn ông đã dành cả đời lao động chân tay để thoát khỏi cái nghèo của tầng lớp bị trị, giờ đây kết thúc một cách giản đơn như thế.”

Sự nhất quán này xuất phát từ mối quan tâm thường xuyên của Annie Ernaux trong việc tìm kiếm những từ chứa đựng cả thực tế và cảm giác do thực tế mang lại, bất kể chủ đề là gì. Đối với bà, giải mã thế giới thực bằng cách tước bỏ những tầm nhìn và giá trị ngôn ngữ đã định sẵn chính là hành động xáo trộn trật tự đã được thiết lập, làm đảo lộn các hệ thống phân cấp của nó.

Chính vì vậy, lối viết phẳng không chỉ dừng lại ở một kỹ thuật văn chương thuần túy mà mang tính chất của một hành động chính trị sâu sắc. Bằng cách chối bỏ lối “viết hay” kiểu tư sản vốn áp đặt các trật tự thẩm mỹ thượng lưu, lối viết phẳng trở thành vũ khí giải phóng cho những tiếng nói bị kìm nén. Khi đưa những điều không thể diễn tả của xã hội – về sự áp bức giai cấp, giới tính, những bí mật nhục nhã mang tính cá nhân như việc phá thai chui – ra ánh sáng bằng một văn phong phẳng lặng, khách quan, bà đã lật đổ quyền lực của các cấu trúc thống trị. Nó biến những trải nghiệm cá biệt thành những nhận thức tập thể, phá vỡ nỗi cô đơn của những con người phải chịu đựng trong im lặng, từ đó mở ra khả năng giải phóng cho cả cá nhân lẫn cộng đồng. Lối viết phẳng của Annie Ernaux là minh chứng cho thấy văn chương đỉnh cao không nhất thiết phải tìm kiếm sự xa hoa trong ngôn từ. Bằng sự tiết chế tối đa và từ khước mọi ảo ảnh văn chương hoa mỹ, bà đã trao cho văn chương một quyền năng nguyên bản: quyền năng phản ánh sự thật một cách trần trụi và sắc bén nhất.

Ý nghĩa hiện sinh và căn tính giai cấp

Một trăn trở vô cùng sâu sắc và chạm đúng vào bản chất cốt lõi của văn học cũng như chính trị xã hội Pháp đương đại, nó phản ánh một nghịch lý lớn: Trong khi phần lớn văn đàn Pháp thế kỷ XXI dường như đã “mệt mỏi” với các đại tự sự (grand narratives) về giai cấp và chuyển dịch sang chủ đề cá nhân, căn tính, hay chủ nghĩa hậu hiện đại, thì Annie Ernaux lại bền bỉ đi ngược dòng và trung thành với “lối viết phẳng”.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào bản chất xã hội Pháp, việc bà nổi lên không phải vì nước Pháp đang “đi thụt lùi” so với văn minh nhân loại, mà ngược lại, bà chính là người lột trần thực tế rằng những khẩu hiệu “Tự do, Bình đẳng, Bác ái” bấy lâu nay của nền văn minh Pháp đang bị che đậy bởi những hình thức bất bình đẳng tinh vi hơn. Xã hội Pháp hiện đại không còn sự phân chia giai cấp thô ráp theo kiểu “công nhân áo xanh” đối đầu với “chủ tư bản áo vest” như thời Cách mạng Công nghiệp. Sự bất bình đẳng ngày nay đã dịch chuyển sang một thái cực tinh vi hơn, cái mà nhà xã hội học lừng danh người Pháp Pierre Bourdieu gọi là “Bạo lực biểu tượng” (Symbolic violence) và “Vốn văn hóa” (Cultural capital).

Nước Pháp tự hào là cái nôi của tự do, bình đẳng và hệ thống giáo dục công lập mở cửa cho tất cả mọi người. Nhưng thực tế, hệ thống ấy lại là một “bộ máy tinh lọc” ngầm. Một đứa trẻ bình dân (như cô bé Annie của ngày xưa) dù có học giỏi đến đâu, khi bước vào trường đại học hay giới trí thức thành thị, vẫn lập tức bị lạc lõng. Những người thuộc tầng lớp bình dân bị tổn thương và bị gạt ra lề không phải vì họ nghèo tiền bạc, mà vì họ thiếu phông nền văn hóa trung lưu từ trong trứng nước: cách đi đứng, giọng nói, gu thưởng thức nghệ thuật, cách dùng từ ngữ. Annie Ernaux nổi lên như một hiện tượng vì bà là người đầu tiên dùng văn chương để giải phẫu nỗi đau tinh thần này, nỗi đau của những “kẻ phản bội giai cấp”, đứng chênh vênh ở ranh giới, không còn thuộc về thế giới bình dân của cha mẹ, nhưng cũng không bao giờ thực sự được giới tinh hoa tư sản công nhận.

Một thực tế khác, là kể từ sau sự sụp đổ của Bức tường Berlin (1989), chiến tranh lạnh kết thúc (1991), giới học thuật và văn chương Pháp chuyển hướng mạnh mẽ sang chủ nghĩa cá nhân, tự do lựa chọn lối sống, và các vấn đề căn tính (giới tính, sắc tộc, nhập cư) và cho rằng khái niệm “giai cấp” đã cũ kỹ. Nhưng đó chỉ là ảo tưởng của giới tinh hoa học thuật sống trong các căn hộ tiện nghi ở Paris. Thực tế đời sống xã hội Pháp từ những thập niên cuối thế kỷ XX lại chứng kiến những vết rạn nứt giai cấp sâu sắc: từ cuộc biểu tình “Áo vàng” (Gilets jaunes) của tầng lớp lao động ngoại vi, cho đến những xung đột âm ỉ ở các khu vùng ven (banlieues). Đời sống của người lao động bình dân vẫn chật vật, tiếng nói của họ vẫn bị ngó lơ trên các diễn đàn chính trị…

Và khi văn học dòng chính (mainstream) mải miết với những tự sự xa hoa, lãng mạn hoặc thử nghiệm hình thức khô khan, thì văn chương sắc lạnh, chân thực của Annie Ernaux xuất hiện như một dòng nước giải khát. Bà nói thay cho hàng triệu con người bị gạt ra ngoài lề của “nền văn minh”. Bà không viết những tác phẩm kêu gọi xuống đường đấu tranh, không dùng những khẩu hiệu chính trị đao to búa lớn. Văn chương của bà đi vào bản đồ tâm lý. Bà chỉ ra rằng giai cấp không nằm ở cái túi tiền, mà nó hằn sâu vào da thịt, vào chứng rối loạn ăn uống tuổi 18, vào nỗi nhục nhã khi phải đi phá thai chui, vì cái nhìn ái ngại của người chồng tư sản đối với thói quen ăn uống của bố vợ. Chính việc “cá nhân hóa” và “tâm lý hóa” vấn đề giai cấp đã khiến tác phẩm của Annie Ernaux vượt qua biên giới nước Pháp, chạm đến độc giả toàn cầu.

Giải thưởng Nobel Văn học 2022 trao cho Annie Ernaux chính là sự công nhận cho một nữ nhà văn tài năng với lối viết đặc trưng: viết phẳng – một lối viết không làm chói mắt người đọc bằng hào nhoáng cá nhân, mà dùng sự tiết chế tuyệt đối để chiếu rọi thứ ánh sáng công lý vào những góc tối bị bỏ quên của thân phận con người.

Đà Nẵng, ngày 17 tháng 5 năm 2026
Bùi Xuân